Olov va Odamlar: Yaponiyadagi Fojeadan So'ng Bo'lishgan Narsa
Keling, to'g'ri bo'laylik: volcanic eruption haqida o'ylaganingizda, odatda yomon narsalarni tasavvur qilasiz. Halokat, vayron bo'lgan shaharlar, tirik qolganlarning qiyin hayoti.
Ammo agar aytsam-chi, Yaponiyaning eng dahshatli fojealaridan biridan keyin ba'zi aholi guruhlari ko'paygan?
Lund va Kembridj universitetlari olimlari shuni aniqlashdi. Ular Kikai-Akahoya vulqoni 7,300 yil muqaddam dengiz ostida portlagandan keyin nima bo'lganini o'rgandilar. Va bu — mening dunyoqarashimni butunlay o'zgartirdi.
Qachonki Dengiz Portladi
Tasavvur qiling: Jomon davrida yashayapsiz, 7,300 yil muqaddam. Siz ovchi-yig'uvchisiz, tabiatga yaqin hayot kechirasiz.
So'ngra bir kuni — oldindan hech qanday signal bo'lmadan — dengiz tubi portlaydi.
Lund universitetidan professor Peter Jordan shunday deydi: "Portlashlar juda dahshatli bo'lgan, deyarli ogohlantirishsiz dengiz tubidan chiqib ketgan."
U yapon orollarini zilzila, tsunami va metrlab ash bilan qamab tashladi.
Arxeologlar yillar davomida nima sodir bo'lganini muhokama qildilar. Bir guruh — bu aniq apokalipsis bo'lgan, deydi. Ikkinchisi — ba'zi jamoalar tirik qolgan, deydi.
Lekin hammaning fikri yarim xato edi.
Bitta Emas, Ko'p Qissalar
Olimlar kashf etdiki, sodir bo'lgan voqea bir xil emas — turli joylarda turli narsalar bo'lgan.
Janubiy Kyushuda aholi eruption oldidan kamayayotgan edi. Falokat yetib kelganda, u yerda kam odam bor edi.
Ammo Shimoliy Kyushu boshqacha qissa. U yerda aholi eruption oldidan ko'payayotgan edi — va bu o'sish falokat davomida ham, keyin ham davom etdi.
Nega? Tadqiqotchilarning taxminicha, eng og'ir zonalardan qochqinlar Shimoliy Kyushu aholisini oshirdi. Omon qolganlar ko'chib, yangi ijtimoiy aloqalar o'rnatdi va yangi tirikchilik usullarini topdi.
Buni o'ylab ko'ring: bir hududni vayron qilgan falokat boshqa hududga rivojlanish olib keldi.
Qirg'oq Afzal Bo'ldi
Yana bir qiziq jihat: ichkari mintaqalardan omon qolganlar shimoliy qirg'oqqa ko'chma boshladi.
Va bu mantiqiy edi. Dengiz ekotizimlari volcanic xaosdan juda tez tiklandi. Bir paytlar oddiy oziq-ovqat manbai deb hisoblangan dengiz juda qimmatli bo'lib qoldi.
Kembridj universitetidan professor Enrico Crema shunday deydi: "Falokat ko'plab odamlarning hayotini olib tashladi. Ammo omon qolganlar ko'chdi, yangi ijtimoiy munosabatlar o'rnatdi, yangi iqtisodiyot turlarini ixtiro qildi va post-falokat sharoitlarida o'sishga muvaffaq bo'ldi."
O'sha "yang iqtisodiyot turlari" atamasi menga juda ta'sirli ko'rindi. Bu odamlar tirik qolishdan ko'ra ko'proq narsa qurdilar.
Uzoq Ta'sirlar
Lekin bu yerda eng qiziq qismi boshlanadi.
Tadqiqotchilar Yaponiyaning eruptiondan juda uzoq joylarida ham aholi o'zgarishlarini topdi. U yerlar oldin o'sayotgan edi — lekin falokatdan keyin bu o'sish to'xtadi yoki teskari bo'ldi.
Bular to'g'ridan-to'g'ri volcanic ta'sir emas edi. U joylarni kul qoplamagan edi. Lekin ular ham ta'sirlanishdi.
Nega? Bir necha izoh bor. Eruption vaqtinchalik iqlim buzilishlarini keltirib chiqarishi mumkin. Yana bir nazariya — kiyik va yaban qizil cho'chqalarining tishlari jiddiy shikastlangan. Ular kul bilan qoplangan o'simliklarni yegan, bu esa ularning tishlarini buzgan.
Har qanday sabab bo'lishidan qat'i nazar, bu — natural falokatlar kutilmagan oqibatlarga olib kelishi mumkinligini ko'rsatadi.
Biz Uchun Nimani Anglatadi
To'g'ri, bu tadqiqotni o'qiganimda, yomon qissa kutgan edim. Va ha, eruption haqiqatan ham halokatli edi. Ko'p odamlar halok bo'ldi. Jamoalar vayron bo'ldi.
Ammo olimlar ochgan qissa boshqacha narsa haqida: inson harakati haqida.
Professor Jordan shunday deydi: "Bu tadqiqot madaniyatlar va jamiyatlar qanday qilib to'satdan zarbalarga bardosh berishini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Eng imkonsiz vaziyatlarda ham omon qolganlar va jamoalarning tanlovi bor — ular harakat qilishlari, qaror qabul qilishlari, moslashishlari, hamkorlik qilishlari va yangi ijtimoiy tarmoqlar topishlari kerak."
Bu menga juda ta'sirli tuyuldi. Ko'pincha qadimgi odamlarni tabiatning qo'lida ojiz deb o'ylaymiz. Lekin bu tadqiqot boshqacha narsa ko'rsatadi: ulkan vayronlikga qaramay, odamlar tanlov qildilar. Moslashdilar. Oldinga yo'l topdilar.
Buning o'zi qanday quvonarli, shunday emasmi?
Biz tarix davomida pandemiyani, urushlarni, natural falokatarni boshdan kechirdik. Va biz har doim tirik qolish yo'lini topdik — ko'pincha qayta qurib, hatto gullab-yashnashga muvaffaq bo'ldik. Bu faqat qadimgi tarix emas. Bu inson tabiatidir.
Keyingi safar imkonsiz tuyulgan muammoga duch kelsangiz, Yaponiyaning Jomon odamlarini eslang. 7,300 yil muqaddam volcanic apokalipsis so'lasida ajdodlarimiz faqat tirik qolmadi.
Ular moslashdi. Ixtiro qildi. Va o'sdi.
Agar bu eslab qolishga arzigulik bo'lmasa, men nima demoqchiman, bilmayman.
Manba: ScienceDaily