Kosmosdagi Tosh — Qadimgi Olamning Siri

Sizga bir gapni aytishim kerak: bu haqda eshitganimda, bizning quyosh tizimimizning tarixi qanday qiziqarli bo'lishi mumkin ekanligini anglab qoldim.

Tasavvur qiling: 4,5 milliard yil muqaddam. Quyosh hali yosh edi, sayyoralar esa shakllana boshlagan edi. O'sha paytda yana bir dunyo mavjud edi — kichik asteroid emas, to'liq shakllangan protoplaneta. O'lchami Oyga teng, hatto Marsga yaqin bo'lishi ham mumkin.

Keyin u butunlay vayron bo'ldi. Minglab bo'laklarga parchalandi.

Biz buni bilmasdik. Toki Colorado universitetidagi olimlar yangi kashfiyot e'lon qilgunga qadar.

Nima Uqitdi Bu Meteorit?

Olimlar Northwest Africa 12774 nomli meteoritni o'rgandilar. Bu "angrit" guruhiga tegishli — juda kam uchraydigan kosmos toshlari. Yerdagi 80 mингdan ortiq meteoritlardan atigi 68 tasi angrit. Ular quyosh tizimi paydo bo'lganidan bir necha million yil o'tgach shakllangan vulqon jinslari hisoblanadi.

Lekin angritlarining kimyoviy tarkibi olimlarni chalkashtirib kelgan edi. Ular yer, Mars va boshqa qattiq sayyoralarga nisbatan kamroq silitsiy saqlaydi. Shuning uchun ham ilgari olimlar bu meteoritlar kichik asteroidlardan kelib chiqqan deb o'ylar edi — 200 kilometrdan oshmaydigan jismlardan.

Ammo NWA 12774 boshqacha qilib chiqdi.

Kristallardagi Iz

Tadqiqotchilar meteoritni puxta ko'zdan kechirganda, klinopiroksen mineralini topdilar — bu yer po'stlog'i va mantiyasida uchraydigan odatiy mineral. Hech qanday g'alati narsa yo'q.

Lekin muhim jihat bor: bu mineralda ayniqsa yuqori miqdorda alyuminiy bor edi.

Bu — katta kalit. Bunday turdagi klinopiroksen faqat juda yuqori bosimda hosil bo'lishi mumkin — kamida 17,5 kilobar. Taqqoslash uchun aytadigan bo'lsam, Dunyo okeanining eng chuqur nuqtasida — Mariana chuqurligida — bosim atigi 1 kilobargacha yetadi.

Ya'ni bu bosim kichik asteroid ichida emas, katta sayyoralarning chuqur qismlarida paydo bo'lishi mumkin.

Hisob-kitoblardan keyin aniq bo'ldi: meteoritning "ona jismi" katta bo'lishi kerak edi. Radiusi kamida 1000 kilometr.

Bu Merkuriydan ham katta.

Oy Kattaligidagi Dunyo

Lekin eng qiziq qismi — oldinda.

NWA 12774 ichidagi kristallar hali ham o'tkir qirralari va nozik kimyoviy xususiyatlarini saqlab qolgan. Agar bu kristallar katta sayyora ichida chuqurda hosil bo'lib, shu yerda qolganida edi, vaqt o'tishi bilan issiqlik va bosim tufayli bu nozik detallar yo'qolgan bo'lardi. Kristallarning yaxshi saqlanib qolganligi — ularning ona dunyoning sirtiga yaqinroq shakllanganligini ko'rsatadi.

Agar bu to'g'ri bo'lsa, demak, asli dunyo hisob-kitob qilingandan ham katta bo'lgan. Tadqiqotchilar fikricha, ona jism radius 1800 kilometrdan oshgan — bu Oy o'lchamiga to'g'ri keladi, Mars ese yaqinlashmoqda.

O'ylab ko'ring: Oy kattaligidagi dunyo, quyosh atrofida aylanuvchi ko'plab protoplanetalardan biri, erta quyosh tizimi xaosida butunlay vayron bo'ldi. Uning bo'laklari kosmos bo'ylab sochildi va oxir-oqibat boshqa qattiq dunyolarning bir qismiga aylandi — ehtimol, hatto Yerimizning ham.

Nima O'zgaradi Endi

Bu kashfiyot haqida meni hayratda qoldirgan narsa: u planetalar shakllanishining butunlay boshqacha yo'lini ko'rsatadi.

Tadqiqotchi Aaron Bellning so'zlariga ko'ra, "Angrit ona jismini hosil qilgan materiallar Yer va Mars tarkibiga kiruvchi ingredientlardan tubdan farq qiladi. Bu planetalar shakllanishida alohida va ajratilgan evolyutsion yo'lni ko'rsatadi."

Boshqacha aytganda, bizning quyosh tizimida bugungi kunda ko'rayotgan sayyolardan tamoman boshqacha yo'l tutgan dunyolar ham shakllangan. Ular boshqacha tarkibga, boshqacha tuzilishga ega edilar va oxir-oqibat boshqacha taqdirga duch keldi. Ko'plari dahshatli to'qnashuvlar natijasida vayron bo'ldi. Ularning materiallari yangi dunyolarga qayta ishlandi.

Va yana bir muhim jihat: olimlar fikricha, bunday protoplanetalar biz o'ylaganidan ham ko'proq bo'lishi mumkin. Bell ta'kidlaganidek, "Ko'plab meteoritlar hali puxta o'rganilmagan holda javonlarda yotibdi." Ya'ni bu — faqat boshlanishi. Butun dunyo bo'ylab muzey kolleksiyalarida kashf etilishi kutayotgan ko'plab yo'qolgan dunyolar bo'lishi mumkin.

Nega Bu Muhim?

Bu hikoya menga yoqadi, chunki u bizga eslatadi: bugungi kunda ko'rayotgan quyosh tizimimiz — faqat omon qolgan qism xolos.

Oyoqlarimiz ostidagi Yer, boshimiz ustidan osmonni aylangan Oy, o'z orbitasida aylanayotgan Mars — bularning hammasi milliard yillar muqaddam bo'lib o'tgan kosmik lotareyada g'olib bo'lganlar.

Lekin vayron bo'lgan dunyolarning materiallari behuda ketmagan. Ular yangi sayyoralarga, yangi oylarga, yangi asteroidlarga singib ketdi. Biz — aynan shu yo'qolgan dunyolarning qoldiqlaridan tuzilganmiz.

Shuning uchun keyingi marta tiniq tunda osmonga qarab, Oyga nazar tashlaganingizda, esda tuting: u — butun bir dunyolar oilasining saqlanib qolgan yagona akasi bo'lishi mumkin, qolganlari esa endi bizning bir qismimiz. Qanday kosmik bog'liqlik, to'g'rimi?