Queen asalarilar: Bolalikdan podshohgacha

Sizga bir sirni aytaman: men ilgari queen asalari (蚁后)ning hayoti juda oson deb o'ylardim. Ya'ni, biror sichqonchani maxsus asal bilan boqishadi va u birdaniga butun hovlining qirolichasi bo'lib qoladi — xolos. Tashqaridan qaraganda shunday edi.

Lekin to'g'rirog'i, men ham, olimlar ham noto'g'ri ekanmiz.

Nature jurnalida yangi tadqiqot chop etildi. Bu ish honeybee qirollarining paydo bo'lishi haqidagi barcha bilimlarimizni ag'darib tashladi. Va menga quvondirarli tomoni shundaki, haqiqat o'quv kitoblaridagi soddalashtirilgan versiyadan ancha qiziqarli.

Nima o'zgaradi?

Barcha honeybeelar bir xil tuxumdan boshlanadi. Ishchi asalarilar ham, qirolicha ham — boshida ular deyarli bir xil. Bir xil DNK, bir xil lichinkalar.

Eski nazariyaga ko'ra, farq faqat royal jelly (qirollik jeli) da edi. Ya'ni, ishlaydigan asalarilar lichinkalarni shu maxsus modda bilan boqishardi va shundan qaysidir chaqalog'i qirolicha bo'lib yetilardi.

Lekin yangi tadqiqot ko'rsatadiki, ovqatlanish — bu faqat hikoyaning bir qismi xolos.

"Qirollik beshik"lari

Kelingiz, asalarilar ham farzandlarini maxsus joylarda — "qirollik beshiklari" deb ataluvchi xonalarda — voyaga etkazishini bilasizmi? Bu nom o'ziyoq yurakni eritadi.

Bu xonalar asl honeycombdagi oddiy katakchalar emas. Ularning o'ziga xos xususiyatlari bor. Oddiy va yumshoq bolalar uchagi bilan zamonaviy texnologiyali rivojlanish kamerasi o'rtasidagi farqni tasavvur qiling.

Queen xonalari yong'oq shaklida bo'ladi va ular uchun ishlatiladigan mum — oddiy ishchi asalarilar uchun ishlatiladiganidan fizik va kimyoviy jihatdan boshqacha. Bu mum zich emas, kuchliroq, va issiqlik bilan namlikni yaxshiroq saqlaydi.

Olimlar shuni sinab ko'rishdi: queen mumidan yasalgan katakchalarda va oddiy mumdan yasalganlarida bir xil ovqat berib lichinkalarni boqishdi. Natija? Oddiy mumli katakchalardagi lichinkalar ko'proq nobud bo'ldi va kichikroq qirolichalar bo'lib yetildi.

Demak, uy muhim. Juda muhim.

Quruvchi chaqalog'ilar

Lekin eng qiziq qismi — bu yerdan boshlanaveradi.

Tadqiqotchilar "queen katakchasi quruvchilari" deb ataluvchi maxsus ishchi asalarilar guruhini topdilar. Ular boshqa ishchilardan yoshroq bo'lib chiqdi.

Bu kichkina mehnatkashlar oddiy mum ishlab chiqarmaydi — yo'q. Ular butun honeycomb bo'ylab materiallar yig'adi, keyin ularni qayta ishlab, queen xonalarini boyitadi.

Olimlar buni kuzatish uchun zararsiz grafitni oddiy honeycombga qo'shdilar. Vaqtdan so'ng, u qora rangli izlar queen xonalarida paydo bo'ldi. Ya'ni, quruvchi asalarilar haqiqatan ham material olib kelar ekan.

Qurish jarayonida bu asalarilar tanasi haroratini ko'taradi — deyarli rivojlanayotgan qirolichalar uchun iqlim nazorati qilayotgandek. Va eng qiziqarlisi — ularning fiziologiyasi o'zgaradi. Mumni ishlab chiqarish bilan bog'liq biologik jarayonlar boshqacha faollashadi.

Bu tashkilotlanganlik — shubhasiz tashkilotlanganlik. Biz odatda asalarilarni "oddiy hasharotlar" deb o'ylaymiz, lekin...

Bu bizga nima beradi?

UC Riverside universitetidan Boris Baer shunday dedi: "Eski fikr shu edi — tuxumni olasan, queen katakchaga qo'yasan, royal jelly berasan, va qirolicha bo'ladi."

Ammo tadqiqotchilar topadiki, bu jarayon ortida "butun bir mashina" bor.

Bu ibora menga juda yoqadi. Bir tizim, bir jamoa, maxsus ishchi asalarilar — hamma narsa yangi qirolichani tarbiyalash uchun birgalikda ishlaydi.

Men uchun ilm-fan shuning uchun zo'r. Biz biror narsani tushunganimizni o'ylaymiz, keyin yaqinroq qaramiz va tushunamizki, biz hali sirtini ham tirnamaganmiz.

Mana shunday kichkina mavjudotlar — barmog'ingiz uchiga sig'adigan kabi — yangi qirolichalar tarbiyalash uchun butun murakkab infratuzilmani yaratadi. Biz esa bundan boxabar emas edik.

Nima uchun bu muhim? Honeybeelar changlatish va qishloq xo'jaligi uchun juda muhim. Ularni himoya qilishni istasak, koloniyalari qanday ishlashini haqiqatan ham tushunishimiz kerak. Har bir yangi kashfiyot — queen xonalari, maxsus ishchilar, asalarilar rivojlanishi kimyosi — bizga katta manzarani tushunishga yordam beradi.

Shunday qilib, agar kimdir sizga "oh, bu faqat royal jelly haqida" desa, unga haqiqatni ayting. Queen asalarilar tug'ilmaydi — ular butun bag'ishlangan qirollik qo'llab-quvvatlash tizimi tomonidan tarbiyalanadi. Bunday jamoa har qanday inson tarbiyachilar jamoasiga xor bo'lishi mumkin.

Manba: https://www.sciencedaily.com/releases/2026/06/260623083101.htm