Yo'qolgan Qora Tuynuk: Kosmosdagi Sarguzasht

Keling, shunday tasavvur qilaylik: siz bir astronom bo'lib, qora tuynuklar haqida shunday o'ylaysiz — ular doimo o'z galaktikalarining markazida tinchgina o'tiradi va hech qanday ish qilmaydi. Va bir kuni kimdir: "Bo'lmasin, ba'zilari sayrga chiqib ketadi", deb aytadi.

Aynan shunday holat yuz berdi va menga bu juda qiziq tuyuldi.

Merilend universitetidan bir guruh olimlar yaqinda 30,000 yorug'lik yili masofada, o'z galaktikasidan uzoqda "sayr" qilayotgan uyquchan supermassiv qora tuynukni topdilar. Tushuncha uchun: bu Yerdan Somon yo'liga qadar bo'lgan masofa. Faqat bu bizning qora tuynugimiz emas — u uyidan qochib, kosmosning chekkasida sukna qolgan.

Bunday Narsani Qanday Topish Mumkin?

Uyquchan qora tuynuklar haqida muammo shundaki: ular umuman faol emas. Ular modda yemaydilar, energiya oqimlari chiqarmaydilar — shunchaki o'tiradi. Shuning uchun ularni topish juda qiyin.

Olimlar buni qanday topdi?

Qisqa javob: Sun'iy intellekt yordam berdi.

Guruh Zwicky Transient Facility teleskopidan foydalangan. Bu asbob har ikki kunda Shimoliy yarim sharning barchasini kuzatadi va o'zgarishlarni aniqlaydi. Har kecha yuz minglab voqealar sodir bo'ladi — hech qanday odam barchasini ko'rib chiqa olmaydi.

Shuning uchun ular sun'iy intellektni juda aniq bir naqshni qidirishga o'rgatdilar — tidal disruption event imzosi. Bu shunday holatki, qora tuynuk och qoladi va yonidan o'tgan yulduzni parchalab yuboradi. Natijada butun koinot bo'ylab yorqin chaqnash hosil bo'ladi.

Dasturni 2025-yil avgustidan boshlab ishga tushirdilar. Uch oy o'tdi — va topdilar. Galaktikaning chekkasida, markazdan juda uzoqda.

"Uni topganimizni aniq eslayman," dedi tadqiqotchi Robert Devid Shteyn. "Hammasi-ni tashlab, boshqa asboblarni ishga tushirdik. Shuncha tez muvaffaq bo'lishimizga ishonchimiz yo'q edi, shuning uchun bu ajoyib."

Ha, men ham shunday qilardim — do'stlarimga xabar yuborardim.

Ish Qiziqarliroq Bo'lib Ketdi: Galaktikasi Qayerda?

Lekin eng qiziq qismi shuki: olimlar bu qora tuynuk atrofini tekshirganda, hech qanday ko'rinadigan galaktika topa olishmadi. U shunchaki uzoqda, yolg'iz qalmoqda — o'zining massasi bizning Somon yo'limizdagi qora tuynuk bilan solishtirish mumkin.

"Uning atrofida Somon yo'liga o'xshash obyekt bo'lishi kerak — lekin bu aniq emas," dedi professor Silvan Veyle.

Savol tug'iladi: uning uyi-ga nima bo'ldi?

Eng ehtimolli nazariya — galaktikalar birlashishi va tartibsizlik. Esingizdami, galaktikalar doimo to'qnashadi. Vaqt o'tishi bilan katta galaktika kichikining yulduzlarini sug'urib oladi va faqat zich yadro hamda qora tuynukni qoldiradi.

Yana bir g'oya — undan ham tartibsizroq: uchta qora tuynuk o'zaro gravitatsion "raqs"ga tushadi va eng kichigi butunlay chiqib ketadi.

Har qanday holatda ham, bu koinot qanchalik dinamik va ba'zan zo'ravon ekanini anglashga yordam beradi.

Nega Bu Muhim?

Eng muhim jihat: koinotdagi qora tuynuklarning ko'pchiligi — uyquchan, shunga o'xshash. Biz asosan faol bo'lganlarini topdik — chunki faol narsalarni ko'rish osonroq. Ammo agar sayr qiluvchi qora tuynuklar ko'p bo'lsa, demak biz butunlay boshqa bir turini ko'rmayaptikan ekanmiz.

Bu kashfiyot galaktikalar va ularning qora tuynuklari birga qanday rivojlanishini tushunish uchun yangi yo'l ochadi. Bu bizning koinot tarixining biz o'ylagandan ham murakkabroq va voqealiroq ekanini ko'rsatadi — kosmik birlashishlar, chiqarib yuborishlar va o'z yo'liga ketgan obyektlar bilan to'la.

Va menga bu sun'iy intellekt bizga yordam berganini yoqtirishim — bu asboblarni teleskoplarimiz to'playdigan dabdabali ma'lumotlarni qayta ishlash uchun yaratdik va ular allaqachon nimalarni kashf etishimizni o'zgartirmoqda.

Shunday qilib, keyingi marta supermassiv qora tuynuk haqida eshitsangiz, uning tinchgina markazda o'tirganiga ishonmang. Ba'zilari, ma'lum bo'lishicha, sayohatchilar ekan.

Va endi biz ularni qidirishni bilamiz.

Manba: ScienceDaily — "Yulduzning zo'ravon o'limi yashirin supermassiv qora tuynukni fosh qildi" https://www.sciencedaily.com/releases/2026/08/260805082457.htm