Koinotning Eng Katta Yashirin O'yini
Tasavvur qiling, koinotdagi barcha moddalarning 85 foizi bizga ko'rinmaydi. Uni ko'ra olmaymiz, ushlay olmaymiz, hatto chiroq bilan yoritib ham ko'ra olmaymiz. Lekin u borligini tortishish kuchi orqali bilamiz. Olimlar bu narsani "qorong'u materiya" deb atashadi va bu allaqachon fiziklarni jiddiy qiynab kelmoqda.
Muammo shundaki, uning nima ekanligini hali hech kim bilmaydi. Uyingizga kirib, iz qoldirgan odamni ko'rmasdan, faqat izini ko'rganingizga o'xshaydi.
Qora Tuynuklar Yordam Beradimi?
Endi qora tuynuklar — koinotdagi eng kuchli va dahshatli jismlar — bu sirni ochishga yordam bera olishi mumkinligi haqida gaplashamiz. MIT va Yevropa universitetlarining olimlari shu haqida yangi g'oya bilan chiqishdi.
Ularning fikriga ko'ra, ikki qora tuynuk bir-biriga yaqinlashib, to'qnashganda fazo-vaqtga to'lqinlar tarqatadi. Bu to'lqinlar "gravitatsion to'lqinlar" deb ataladi. Ular allaqachon maxsus asboblar bilan aniqlanmoqda.
Agar qora tuynuklar qorong'u materiya buluti orasida harakat qilayotgan bo'lsa, bu materiya to'lqinlarga o'z izini qoldirishi mumkin. Bu izlar bizga qorong'u materiya haqida ma'lumot beradigan "barmoq izlari"ga o'xshaydi.
Superradiatsiya Usuli
Olimlar "superradiatsiya" deb nomlangan hodisani o'rganishdi. Bu yerda qorong'u materiya zarralari qora tuynukning aylanishidan energiya olib, zichroq bo'ladi. Bu qaymoqni sariyog'ga aylantirishga o'xshaydi — qo'zg'alish natijasida narsa zichroq bo'ladi.
Qorong'u materiya bu qora tuynuklar orasida yaqinlashganda, to'lqinlarga aniq belgi qoldiradi. Bu belgi normal to'lqinlardan farq qiladi.
Tadqiqot Qanday Olib Borildi
Olimlar kompyuterda qora tuynuklarning to'qnashuvini turli holatlarda simulyatsiya qildilar. Ular qora tuynukning og'irligi, qorong'u materiya miqdori va zichligini o'zgartirib, turxil senariylarni test qildilar.
Qorong'u materiya izini LIGO, Virgo va KAGRA nomli observatoriyalarning ma'lumotlarida qidirishdi. Ular 28 ta kuchli va aniq misollarni tekshirdilar.
Bitta Qiziq Signal
Ko'pchilik signalar normal qora tuynuk to'qnashuvi bilan mos tushdi. Lekin bitta signal — GW190728 — normal emas. Bu signal qorong'u materiya buluti orqali bo'lgan to'qnashuvni ko'rsatadi.
Olimlar bu signalni "qiziqarli" deb atashadilar, butunlay tasdiqlangan emas. Uni jinoyat joyidagi barmoq iziga o'xshatishdilar — qiziqarli va keyhinroq tekshirish kerak.
Bu Nima Uchun Muhim
Bu tadqiqot qorong'u materiya izini topishning yangi usulini ochib beradi. Oldindan olimlar qorong'u materiya zarralarini to'g'ridan-to'g'ri qidirishdigan asboblar bilan topishga tas'lim urinishdi. Endi esa qora tuynuklar orqali to'lqinlarga un'siz izini qoldirishni qidirishdilar.
Oldinga Qarash
Bu tadqiqot faqat boshlanish. Olimlar kelajakdagi gravitatsion to'lqinlarni ham bu usul bilan tekshirishdilar. Har bir yangi misol usulning faoliyatini boshartirishdilar.
Buni unni ko'chaqarar qorong'u materiya haqida ma'lumot olishdilar.