Rak, z którym nikt nie może sobie poradzić

Zadam ci pytanie: czy zdziwiłoby cię, gdybym powiedział, że jest taki typ nowotworu, z którym lekarze walczą w zasadzie tak samo od twoich narodzin — i że wskaźniki przeżycia praktycznie się nie zmieniły?

Mnie to zaskoczyło. A dokładnie tak wygląda sytuacja z drobnokomórkowymi nowotworami neuroendokrynnymi. Te agresywne guzy atakują płuca, prostatę albo jajniki. Łączy je jedno: rozprzestrzeniają się błyskawicznie i są piekielnie oporne na leczenie.

Przez ponad pięćdziesiąt lat naukowcy łapią się za głowy. Jak mówi doktor Owen N. Witte, kiedy jako student medycyny pierwszy raz zetknął się z tymi nowotworami, statystyki przeżywalności wyglądały „praktycznie tak samo jak dzisiaj". Ciężko to sobie wyobrazić.

Brakujący element: gen RB

Robimy ciekawy zwrot. Te wszystkie nowotwory mają jedną wspólną cechę: straciły gen o nazwie RB. Wyobraź sobie RB jako hamulec w twoim ciele — powstrzymuje komórki przed niekontrolowanym rozrastaniem. Kiedy komórki rakowe tracą RB, to jakby komuś wyciąć hamulce w samochodzie. Reszta dzieje się szybko i źle.

Normalnie, gdyby ktoś stracił pedał hamulca, można by się spodziewać, że naukowcy już dawno wymyślili, jak go zastąpić albo jakoś obejść problem. Ale tu jest zagadka: bezpośrednie atakowanie RB nie działa. Komórki rakowe się adaptują. Znajdują inne ścieżki, żeby przetrwać.

Dlatego naukowcy z UCLA spróbowali czegoś innego. Zamiast pytać „jak naprawić to, co zepsute?", zapytali: „od czego teraz zależy ta uszkodzona komórka?".

Fascynujące odkrycie: komórki rakowe się uzależniają

To, co znaleźli, jest z biologicznego punktu widzenia naprawdę niesamowite. Kiedy komórki rakowe tracą RB, nie działają już chaotycznie — zaczynają polegać na czymś konkretnym. Mianowicie rozwijają silne uzależnienie od białka zwanego E2F3.

I tu jest ta cześć, która naprawdę robi wrażenie: to tworzy coś, co naukowcy nazywają „syntetyczną letalnością". W prostych słowach? Rak może przetrwać bez RB. Może też przetrwać bez wysokiego poziomu E2F3. Ale zabierz mu jedno i drugie — i komórka rakowa się rozpada.

To jak odkrycie, że pożar w domu trzyma się tylko dzięki jednej popsutej instalacji elektrycznej. Przetnij ten przewód — i cały system pada.

Doktor Witte to ładnie podsumował: „Utrata jednego genu może nie mieć większego znaczenia, ale utrata obu wywołuje dramatyczny efekt w wzroście guza".

Lepiej modele do badań: niezawodna praca w cieniu

Teraz robi się trochę bardziej technicznie, ale nie mniej ważnie. Postęp w zwalczaniu tych nowotworów idzie niemiłosiernie wolno. Częściowo dlatego, że naukowcy nie mieli dobrych modeli laboratoryjnych do ich badania.

Pomyśl: nie możesz naprawdę poznać wroga, którego nie umiesz obserwować. Dlatego zespół z UCLA zrobił coś sprytnego. Wzięli zwykłe ludzkie komórki prostaty i zmodyfikowali je genetycznie, wprowadzając pięć głównych zmian rakotwórczych (w tym utratę RB). Następnie wyhodowali z nich miniaturowe struktury przypominające narządy i używali ich do tworzenia guzów u myszy.

Te modele naprawdę wyglądają jak prawdziwy drobnokomórkowy rak prostaty u ludzi. To ogromna sprawa. Różnica jest jak między oglądaniem zdjęcia ptaka a obserwowaniem go naprawdę w swoim ogrodzie.

CRISPR: czytanie instrukcji obsługi raka

Mając lepsze modele, naukowcy przeprowadzili tak zwany screening CRISPR całego genomu. Wyobraź sobie, że czytasz tysiące instrukcji obsługi, żeby znaleźć te, których komórka rakowa absolutnie potrzebuje do przetrwania. Mniej więcej tym właśnie zajmują się screeny CRISPR — systematycznie testują każdy gen, żeby sprawdzić, który jest niezbędny.

Rezultaty? Prawie 1400 genów odgrywa istotną rolę. Ale wśród najważniejszych odkryć było coś eleganckiego: drobnokomórkowe nowotwory z zupełnie różnych narządów dzielą tę samą zależność od E2F3.

Kiedy badacze obniżyli poziom E2F3 w komórkach rakowych z deficytem RB, guzy przestały się dzielić. Nie mogły tworzyć swoich typowych skupisk. A w niektórych przypadkach — obumierały całkowicie.

Zmiana kierunku: istniejące leki mogą pomóc

A teraz pojawia się prawdziwa nadzieja. Na razie nie ma leku, który bezpośrednio atakuje E2F3. Stworzenie nowego medykamentu od zera zajmuje lata i pochłania ogromne zasoby.

Ale naukowcy się nie poddali. Znaleźli sposób: blokowanie szlaku DHODH — tego odpowiedzialnego za produkcję budulca DNA — obniża poziom E2F3 i spowalnia wzrost guzów.

I tutaj pojawia się coś, co naprawdę mnie podekscytowało: inhibitory DHODH już istnieją. Właściwie to leki takie jak leflunomid czy teriflunomid są już zatwierdzone przez FDA do leczenia chorób autoimmunologicznych, na przykład reumatoidalnego zapalenia stawów.

Wykorzystanie istniejących leków w nowym celu nie jest pewne, ale może znacząco przyspieszyć cały proces. Mówimy o potencjalnie latach zaoszczędzonych na rozwoju i testowaniu.

„To ekscytujące, że nasze odkrycia otwierają drzwi do zastosowania istniejących leków w nowy sposób" — powiedział doktor Evan Abt, jeden z autorów badania. „Rozumiejąc, jak te nowotwory zależą od E2F3, możemy zacząć myśleć o strategiach, które mogą zadziałać znacznie szybciej u pacjentów".

Dlaczego to ważne poza laboratorium

Myślę o takich badaniach i czuję mieszankę emocji. Jest naukowe podekscytowanie — odkrywanie czegoś nowego o tym, jak działa biologia, zawsze porusza. Ale jest też coś głębszego.

Przez dekady pacjenci z tymi nowotworami i ich rodziny słyszeli, że opcje są ograniczone. Że przeżywalność się nie poprawiła. Że nadziei jest jak na lekarstwo.

Badania takie jak to nie gwarantują natychmiastowych cudów. Ale otwierają drzwi. Dają naukowcom nowe cele do atakowania. Pokazują, że problem nie jest nierozwiązywalny — po prostu jeszcze nie znaleźliśmy właściwego kąta.

A fakt, że istniejące leki mogą pomóc? To jak odkrycie, że klucz do zamkniętych drzwi był przez cały czas w sąsiednim pokoju.

Co dalej?

Droga od laboratorium do pacjenta jest długa i pełna przeszkód. Ale każdy przełom w medycynie zaczyna się od momentu takiego jak ten — gdy naukowcy dostrzegają coś, co umknęło innym, i odważą się zapytać: „a co jeśli?".

Zespół z UCLA dał nam nowy cel, lepsze modele do badania tych nowotworów i sygnał, że istniejące leki mogą pomóc. To nie jest lekarstwo. Ale to powód, żeby nie poddawać się, żeby nie przestawać finansować badań i żeby nie tracić nadziei.

Bo gdzieś tam kolejny przełom czai się w oczekiwaniu — wystarczy tylko, żeby ktoś odważył się zadać właściwe pytanie.