Chmura zarazków nad zatoką

San Francisco słynie z mgły. Dosłownie. Miasto leży dokładnie w miejscu, gdzie ciepłe powietrze z kalifornijskiego interioru zderza się z chłodnym wiatrem od Pacyfiku. Efekt? Te dramatyczne, mroczne chmury, które wtaczają się do miasta i sprawiają, że Golden Gate Bridge wygląda jak scena z gotyckiej powieści.

Ale pod koniec września 1950 roku nad Zatoką San Francisco pojawiło się coś innego. Coś znacznie bardziej niepokojącego.

Przez cały tydzień — od 20 do 27 września — armia amerykańska rozpyliła chmurę bakterii nad miastem, w którym mieszkało wtedy około 800 tysięcy ludzi. Nie poinformowali nikogo. Ani burmistrza, ani służb sanitarnych, ani zwykłych mieszkańców, którzy rankiem wychodzili z domów i wdychali to powietrze.

I tu ważna sprawa — to nie byli żadni renegaci ani tajemnicza organizacja. To była oficjalna operacja rządu USA o kryptonimie „Sea-Spray". Cel? Sprawdzić, jak bardzo amerykańskie miasta są podatne na atak bronią biologiczną.

Po co to robili?

Żeby zrozumieć, dlaczego wojsko celowo rozpylało bakterie nad własnym miastem, trzeba cofnąć się do tamtych czasów.

Zimna wojna w pełni. Wspomnienia po II wojnie światowej wciąż żywe, zwłaszcza Pearl Harbor — ten moment, gdy Ameryka uświadomiła sobie, że nie jest tak bezpieczna, jak myślała. Broń chemiczna i biologiczna nie były żadną hipotezą. Podczas pierwszej wojny światowej Niemcy użyli chloru przeciwko francuskim żołnierzom pod Ypres. Tysiące zmarły w jeden popołudni.

W 1942 roku prezydent Roosevelt dał zielone światło na amerykański program broni biologicznej. Logika była prosta: jeśli inne kraje mogłyby nas zaatakować zarazkami, musieliśmy wiedzieć, jak te zarazki będą się zachowywać w prawdziwych warunkach.

W 1948 roku komitet naukowców zaproponował testy z organizmami nieszkodliwymi, które miały symulować prawdziwy atak. Chcieli rozpylać te bakterie w powietrzu, w systemach wodnych, a nawet w tunelach metra — żeby zobaczyć, jak się rozprzestrzenią.

Tak San Francisco stało się wielką szalką Petri.

Te „nieszkodliwe" bakterie

Wojsko wybrało dwa szczepy: Serratia marcescens i Bacillus globigii. Oficjalnie — zupełnie niegroźne dla ludzi.

Szczerze mówiąc, Serratia marcescens faktycznie uważana jest za organizm bezpieczny.自然nie występuje w glebie i wodzie. Ale jest jeden haczyk: to, że coś zwykle jest nieszkodliwe, nie znaczy, że będzie nieszkodliwe, gdy rozpylisz to prosto w płuca setkom tysięcy ludzi.

Biolog molekularny Matthew Meselson z Harvardu powiedział w wywiadzie dla KQED: „Potrzebowali czegoś, co przede wszystkim uważano za nieszkodliwe, bo z pewnością nie chcieli pozabijać wszystkich w San Francisco czy Oakland".

Ja tam nie chciałbym usłyszeć „uważano za nieszkodliwe", zanim moja własna administracja rozpyli coś nad moim miastem.

Nieplanowane konsekwencje

I tutaj robi się naprawdę ponuro.

Jedna z bakteryjnych chmur przedostała się do szpitala Stanford na ulicy Clay. No i jak można się domyślić — ludzie zachorowali.

Około jedenastu pacjentów szpitala zaraziło się Serratia marcescens — infekcje, których wcześniej nigdy u nich nie stwierdzono. Bakterie jakoś dostały się do ich organizmów, a w przypadku 75-letniego Edwarda Nevina, który wracał do zdrowia po operacji prostaty, infekcja dotarła do serca i go zabiła.

Tak. Jeden człowiek zmarł przez „nieszkodliwe" bakterie, które amerykański rząd celowo rozpylił nad dużym amerykańskim miastem.

Lekarze w szpitalu byli kompletnie zaskoczeni. Infekcje były tak nietypowe, że rok później opublikowali pracę naukową próbując ustalić, co się stało.

Nie połączyli tego z operacją Sea-Spray. Rząd z pewnością nie rozmawiał na ten temat.

Krucjata wnuka

I tutaj historia staje się osobista.

Edward Nevin III to wnuk Edwarda Nevina — człowieka, który zmarł z powodu tych tajemniczych infekcji w 1950 roku. Przez dziesięciolecia nie miał pojęcia, co naprawdę spotkało jego dziadka. Dopiero w latach 70., gdy cała masa zdjęć dokumentów o amerykańskich testach broni biologicznej została odtajniona, prawda wyszła na jaw.

Edward Nevin III przeczytał te raporty i odkrył, co naprawdę się wydarzyło. Jego dziadek nie był po prostu pechowcem — był ofiarą tajnej operacji rządowej.

Edward postanowił pozwać rząd. Jego prawnicy wiedzieli, że to będzie ciężka przeprawa (i mieli rację — sprawa ostatecznie się nie powiodła). Ale dla Edwarda to nie był tak naprawdę najważniejszy punkt.

„Musieliśmy jednak opowiedzieć tę historię" — powiedział w wywiadzie dla KQED. „Poddać obywatela takiemu ryzyku to coś strasznego."

Dużo myślę nad tym cytatem. Nie „mieć obywatela zabitego" czy „zranionego" czy „poddanego eksperymentom" — ale „poddany takiemu ryzyku". Bez zgody. Bez wiedzy. Bez żadnego wyboru.

Ile było takich tajnych testów?

Zdjęcie dokumentów ujawniły coś jeszcze bardziej niepokojącego: operacja Sea-Spray nie była odosobnionym przypadkiem.

Amerykański rząd przeprowadził 239 otwartych testów broni biologicznej na terenie całego kraju. Rozpylali bakterie w nowojorskim metrze. Wypuszczali organizmy testowe wzdłuż Pennsylvania Turnpike. Przeprowadzali testy na stołecznym lotnisku Narodowym.

Przez lata zwykli Amerykanie żyli swoim życiem — jechali pociągami, przechodzili przez lotniska, jechali autostradami — podczas gdy rząd w tajemnicy sprawdzał, jak łatwo środki biologiczne mogą rozprzestrzenić się wśród cywilnej populacji.

Prezydent Nixon ostatecznie zakończył amerykańskie badania broni biologicznej w 1969 roku, i ogólnie rzecz biorąc, uważa się to za pozytywny krok. Ale mam jedno „ale": decyzja o zamknięciu programu wydaje się oparta bardziej na pragmatyzmie (broń uznano za nieefektywną w porównaniu z opcjami nuklearnymi) niż na jakimkolwiek poważnym zmierzeniu się z etyką tego, co robiono.

Co z tego wszystkiego wynika?

Nie zamierzam twierdzić, że rząd potajemnie próbował zaszkodzić własnym obywatelom. Oficjalna narracja — że wszystko robiono, by chronić Amerykanów przed zagranicznymi atakami biologicznymi — jest prawdopodobnie prawdziwa, przynajmniej do pewnego stopnia.

Ale jest coś, co mnie w tej historii niepokoi:

Rząd postanowił, że zwykli Amerykanie to akceptowalne ryzyko w eksperymencie mającym ich chronić. Nie pytali o zgodę. Nie informowali ludzi później, gdy coś poszło nie tak. I utrzymywali całą sprawę w tajemnicy przez dziesięciolecia, długo po tym, jak minął jakikolwiek rozsądny powód bezpieczeństwa.

To nie jest „ochrona" ludzi. To jest ich wykorzystywanie.

Słowa Edwarda Nevin III zostają ze mną: „Poddać obywatela takiemu ryzyku to coś strasznego."

Może to, co wydarzyło się w San Francisco w 1950 roku, było konieczne dla bezpieczeństwa narodowego. Może faktycznie pomogło przygotować USA na potencjalne ataki biologiczne. Szczerze tego nie wiem.

Ale wiem jedno: mieszkańcy San Francisco zasługiwali na to, żeby wiedzieć, co się wokół nich dzieje. Zasługiwali na możliwość powiedzenia „tak" lub „nie". I zasługiwali na szczerość, gdy coś poszło nie tak.

W sumie może najbardziej niepokojące w operacji Sea-Spray nie jest to, że się wydarzyła — ale to, ile czasu minęło, zanim opinia publiczna się o tym dowiedziała, i jak mało ludzi wie o tym nawet dzisiaj.

Mgła dawno opadła nad San Francisco. Ale myślę, że takie historie jak ta zasługują na to, żeby wreszcie wyjść na światło dzienne.