Ta’mirlash ishida qazilgan Rim arxeologiyasi

Tasavvur qiling: Frankfurt yaqinidagi Höchst mahallasidagi Bolongaro saroy bog‘ini ta’mirlaysiz. Qultum bilan ishlayapsiz, birdaniga nimadiga urilasiz. Bu – ikki ming yillik tarixni o‘zgartiradigan kashfiyot.

Saroy muzeyga aylantirilayotgan paytda arxeologlar topdi: Rim harbiy lageri. Milodiy 0-yil atrofida qurilgan. Fransiya va Belgiyadan tangalar, janubiy Galliya sopol idishlari – hammasi bor.

Bu topilma Rimlar Germaniyani bosib olish haqidagi tasavvurlarni butunlay o‘zgartirdi.

Asteriks stereotipini buzish

Rimlar Germaniyada deganimizda, ko‘z oldimizga janglar keladi. Asteriks va Obeliks legionerlarga qarshi. Teutoburg o‘rmonidagi qirg‘in. Harbiy to‘qnashuvlar.

Ammo bu kashf boshqacha. Yodgorliklar boshqarmasi rahbari Andrea Xampel aytdi: jang izlari yo‘q. Yong‘in, zo‘ravonlik belgisi yo‘q. Rim va mahalliy sopollari aralash. Ovqatlanish haqida ma’lumotlar. Ikki xalq tinch yashagan ko‘rinadi.

Nega bu lager alohida?

O‘sha davr Rim lagerlari vaqtinchalik bo‘lardi. Tez quriladi, ishlatiladi, tashlab ketiladi. Arxeologlar uchun iz qoldirmaydi.

Bolongaro lageri esa yillar davom etgan. Nega? Joylashuvi ideal. Nidda va Mayn daryolari yaqin, balandlikda, yo‘llar tarmog‘i bor. Strategik nuqta. Legionerlar va yordamchi askarlar yashagan. Uzoq muddatli shahar.

Shuning uchun ko‘p narsa qoldi, bugun gapiramiz.

Bu nimani bildiradi?

Tinch, uzoq muddatli lager Rimlarning kengayishini ko‘rsatadi. Frankfurt meri Mayk Jozef dedi: bosib olish emas, mavjudlik va aloqalar orqali.

Avgust imperatori davrida Rimlar kelganda, dushmanlik emas, qo‘shnichilik bo‘lgan. Savdo, muzokara, qiziqish. Mahalliy aholi qurol ko‘tarmagan.

Bu ko‘zqarash o‘zgarishi katta.

Nega muhim?

Tarix kitoblari va filmlar faqat janglarni eslaydi. Dramali voqealar.

Haqiqat murakkabroq. Odamlar yonma-yon yashashni o‘rgangan. Tinchlik ham bo‘lgan. Bog‘ ta’miri shunday yangi hikoyani ochdi.

Frankfurt o‘z kelib chiqishini qayta o‘ylaydi. Kota qachon paydo bo‘lganini bilardi, endi murakkablashdi.

Bog‘ni yaxshilashda buncha topish – ajoyib.