Buyuk Kanyonning yo'qolgan yillar tarixi

Sizga chin dildan aytaman—bu yangi tadqiqot haqida o'qiganimda, ichimdagi ilmiy qiziqish chindan ham uyg'ondi. Buyuk Kanyonni bilasizmi? Arizonadagi shu ulkan jar — uning devorlarida ikki milliard yillik Yer tarixi qatlam-qatlam yotadi, kosmik kitobning sahifalari singari.

Mana mana shu yerda muammo bor: shu milliard yillik sahifalarning taxminan yarmi yirtilgan.

Geologlar buni Katta uzilish deb atashadi va bu geologiyadagi eng sirli hodisalardan biri. Qadimgi kristalli jinslardan to'g'ridan-to'g'ri 500-600 million yillik qatlamlarga o'tasiz — orasida esa butun bir davr yo'q. Sekin Asta-sekin o'tish yo'q, cho'kma jinslarning bosqichma-bosqich to'planishi yo'q — bir milliard yillik davr shunchaki yo'qolib ketgan.

Asrlar davomida olimlar bosh qotirishgan: "Qayerda edi shu jinslar?"

Qaysidir paytda mavjud bo'lgan ulkan jarlik

Southampton universiteti olimlarining yangi tadqiqotiga ko'ra, javob shu bo'lishi mumkin: bir paytlar shunday ulkan jarlik tizimi mavjud bo'lib, hozirgi jarliklar uning yonida chumolidek qoladi.

Ular haqida gaplashayotganimiz nima? 800 million yil avval shakllangan "buyuk ensizlik" haqida. O'sha paytda Yerning qit'alari boshqacha joylashgan edi — Rodiniya deb atalgan superkontinent bir butun edi. Bu superkontinent parchalana boshlaganda, baland-baland jarliklar paydo bo'ldi. Ular minglab kilometrlarga cho'zilgan, balandligi esa bir kilometrga yetgan.

Mana buni tasavvur qiling: shunday jarlik tizimi bo'lib, u Arizona, Yuta, Aydaho, Vayoming, Kolorado, Texas, Oklahoma, Arkansas, Missuri va Ilinoys orqali o'tgan bo'lar edi. Bitta uzluksiz qadimiy jins devori.

Bu shunchaki jarlik emas — bu butun qit'ani o'rab turgan, zamonaviy dunyoda tengi yo'q xususiyat.

Yo'qolgan milliardlab tonna jins

Mana bu yerda voqea ayniqsa qiziqarli bo'lib ketadi. Tadqiqotchilarning hisob-kitoblariga ko'ra, bu mega-ensizlik bo'ylab yuz millionlab yillar davomida eroziya 8 kilometrgacha jinslarni yuvib tashlagan. 8 kilometr! Bugungi dunyodagi eng baland tog'dan ham balandroq bo'lgan butun tog' tizimini eritib yuborish degani. Va bu — Kanyon shakllanishidan ham oldinroq.

Shu jarayon davomida chuqurlardagi kristalli jinslar ochila bordi — shular endi Kanyon tubidagi "poydevor"ni tashkil qiladi. Ana shu qadimgi fundament jinslarni ko'rasiz, Kanyon tubiga qarasangiz.

Tadqiqot guruhi rahbari, Southampton universitetidan professor Thomas Gernon shunday dedi: Kanyon tubidagi jinslar "qadimgi superkontinent parchalanganida hosil bo'lgan ulkan ensizlik tarkibida bosqichma-bosqich sirtga chiqarilgan."

Ajoyib emasmi? Kanyon tubida ko'rgan jinslarimiz har doim shu yerda bo'lmagan — ular millionlab yillar davomida sabr bilan eroziyaga uchrab, ochila borgan.

Yo'q bo'lib ketgan jarlikni qanday topish mumkin?

Qanday qilib olimlar endi mavjud bo'lmagan narsaning dalillarini to'plashdi? Bu yerda aql bovar qilmaydigan qism bor.

Tadqiqotchilar ikki xil yondashuvni birlashtirdilar: yer po'stlog'ining plitalari qanday harakatlanganini qayta tiklash va landshaftlar geologik davrlar mobaynida qanday o'zgarishini o'rganish. Rodiniya parchalangan paytda G'arbiy Shimoliy Amerika qanday ko'rinishda bo'lganini modellashtirib, qiziqarli natijaga ko'rdilar.

Qadimiy Kanyon hududi zamonaviy dunyodagi eng katta ensizliklar — masalan, Janubiy Afrikaning Buyuk Ensizligi yoki Braziliya qirg'oqlari bo'ylab cho'zilgan jarliklar — bilan taxminan bir xil pozitsiyada bo'lgan ekan.

Bu zamonaviy misollar o'tmishda nima bo'lishi mumkinligini tushunishga yo'l-yo'l ko'rsatadi. Va bu — faqat chiroyli hekoya emas. Tadqiqotchilar ta'kidlashicha, shu uzoq umr ko'rgan landshaft butun materikning geologik tarixini belgilab qo'ygan.

Butun qit'ani o'zgartirgan jarlik

Tasavvur qiling: G'arbiy Shimoliy Amerikani uzun-tUzun jarliklar halqasi o'rab turgan edi. Bu faqat ko'zni xursand qiladimi? Yo'q. Bu jarliklar katta g'ovlak vazifasini o'tagan — daryolar qayerda oqishi, cho'kma jinslar qayerda to'planishi, qadimgi dengizlar qachon quruqlikka bostirib kirishi — hammasi shu jarliklarga bog'liq bo'lgan.

Shimoliy Amerikaning qadimgi yadrosi — "Lorensiya" — atrofidagi shu tog'li cheklov qadimgi daryolarning yo'nalishini belgilagan, dengiz sathining ko'tarilish paytlariga ta'sir qilgan. Va bularning barchasi — Kembriy inqilobi deb ataladigan murakkab hayotning to'satdan rivojlanishidan oldin sodir bo'lgan. Biologiyadagi eng katta sirlardan biri.

Bu jarlik — hayotning eng buyuk sahnalaridan biri uchun "sahnani" tayyorlagan, garchi u yuz millionlab yillar oldin yo'qolgan bo'lsa ham, murakkab organizmlar paydo bo'lishidan oldin.

Yer tarixini tushunish uchun nimani anglatadi

Bu yerda meni ayniqsa hayratga soladigan narsa bor: Katta uzilish faqat Kanyonga xos emas. Qit'alarning ichki qismlarida shunga o'xshash sirli "bo'shliqlar" butun dunyoda uchraydi. Olimlar uzoq vaqtdan beri bosh qotirgan edi: nega bu bo'shliqlarning chuqurligi va vaqti har joyda turlicha?

Yangi tadqiqot shuni ko'rsatadiki, qit'alarning ajralishi va parchalanishi bilan bog'liq tektonik ko'tarilish tik va baland rel'yef — aynan shunday relyef yaratadi, bunda daryolar va muzliklar eroziyaga yo'l qo'yadi. Ya'ni, bu kabi mega-ensizliklar ko'plab qit'alardagi yo'qolgan jins qatlamlarini tushuntirishning umumiy kaliti bo'lishi mumkin.

Professor Gernon ta'kidlaganidek, bugungi kunda Janubiy Afrika, Braziliya, Hindiston va Antarktikada saqlanib qolgan ensizliklar "yuz millionlab yillar davomida qit'alarni shakllantirgan kuchlarni ko'rishga imkon beradigan oynalar"dir.

Shu zamonaviy misollarni o'rganib, biz oxir-oqibat o'tmishdagi shunga o'xshash jarayonlar qanday qilib bugungi landshaftlarni yaratganini tushunishimiz mumkin.

Xulosa

Buyuk Kanyon doimo Yer tarixining chuqur qatlamlarini ko'rsatib kelgan. Lekin endi uning tarixi biz o'ylagandan ham qadimiy va ta'sirli ekanini anglayapmiz. Kolorado daryosi o'zining mashhur yo'nalishini kesib o'tishidan, sutemizuvchilar hukmron bo'lishidan, dinozavrlardan, deyarli hamma narsadan oldin — shu yo'qolgan dunyo bor edi: baland jarliklar bor edi, ular osongina yemirila bordi va qit'amizning asosiy qismini ochib berdi.

Yer tarixidagi eng ta'sirli xususiyatlar ba'zida shu — endi mavjud bo'lmagan narsalar bo'ladi.

Va bu — ajoyib emasmi? Butunlay yo'qolgan qadimgi jarlik tizimi haqida g'oyalar, va shu jarlik hali ham Amerikaning eng mashhur belgilaridan birini tushunishimizni belgilab turadi. Bu geologiya o'z ishini eng yaxshi qilgandaiday: bizning oyoqlarimiz ostidagi yer haqida biz tasavvur qilolmaydigan voqealarni ochib beradi.

Manba: ScienceDaily