Kosmosdan qiziqarli xabar: NEUTRINOLAR SIRI OCHILDI

Mana bu haqda gapirsam.

Olimlar bir jozibador zarrachani kuzatishdi — uni neutrino deyishadi. Bu narsa shaffof bo'lib, osmonda uchib yuradi. Yer atrofida, hatto yer ichida ham erkin harakat qiladi. Hech kim sezmaydi.

Ushbu neutrinoni olimlar juda uzoq galaktikadan kuzatib borishdi. Chuqur o'rganishganda, odatda bunday zarrachalar manbasi — o'ta katta qora tuynuk bo'ladi. U ishlab turadi va neytrinoni chiqaradi.

Ammo nimaga guvoh bo'lishdi? Hech narsa! Qora tuynuk yo'q. Nol. Tup.

Balki bu galaktikada yulduzlar tug'ilayotganini ko'rishdi. Ko'p miqdorda. Galaktika ichida yangi yulduzlar zavqi bilan hosil bo'lardi. Bu kashfiyot olimlarni hayratda qoldirdi. Chunki neytrinoning katta qismi shu tarzda yuzaga kelishi mumkin ekan.

NEYTRINO NIMA?

Sodda qilib aytaman. Neytrino — bu zarrachalar dunyosining uyatchan odamlariga o'xshaydi. Ular hech kim bilan muloqot qilishni yoqtirmaydilar. Modda bilan, energiya bilan, hatto o'zgalar bilan ham kam aloqada bo'lishadi.

Siz shu payt o'qiyotganingizda ham millionlab neytrino sizning tanangizdan o'tib ketadi. Ammo siz hatto bittasini ham sezmaysiz. Shunaqa "ko'rinmas" zarrachalar.

Olimlar uzoq yillar mobaynida yuqori energiyali neytrinolar qayerdan kelishini aniqlashga harakat qildilar. Bir nechta manbalarni topishdi — asosan markazida faol qora tuynuk bo'lgan galaktikalar.

Lekin shu manbalar barcha neytrinoni tushuntirishga yetmaydi. Bu sir olimlarni bezovta qilib kelardi.

"SOYA BOMBARDIMANCHISI" — SHADOW BLASTER

Tadqiqotchilar o'rgangan galaktika JCMT0402−0424 nomli. Ular unga Shadow Blaster deb laqab berishdi. Nimaga shunday?

Chunki bu galaktika yashirin. Uning yadrosini oddiy teleskoplar ko'ra olmaydi. Ko'p chang va chang bor, shaffof emas. Faqat maxsus to'lqin uzunliklarida porlaydi.

Bu galaktika bizdan 11 milliard yorug'lik yili uzoqlikda. Ya'ni biz uni koinot 2-3 milliard yosh bo'lganda ko'rayapmiz.

Galaktika juda porlariq. O'sha to'lqin uzunliklaridagi eng yorqin galaktikalardan biri.

GRAVITATSION LINZALASH — TABIIY KATTALASHTIRUVCHI

11 milliard yorug'lik yili — bu juda uzoq masofa. Bunday masofadan detal ko'rish juda qiyin.

Lekin olimlar baxtiga yana bitta galaktika yo'ldan to'siq bo'lib turdi. U Yer bilan Shadow Blaster orasida edi.

Shu galaktikaning tortish kuchi Shadow Blaster nurini bukib, kattalashtirdi. Bu hodisa gravitatsion linzalash deyiladi. Osmonning o'zi ularga yordam berdi.

Shu usul bilan ilmiy guruh Shadow Blaster yadrosini chuqur o'rgana oldi.

YULDUZLAR FABRIKASI

Xulosa qanday chiqdi?

Galaktikaning porlashi qora tuynukdan emas — yulduz tug'ilishidan.

Shadow Blaster yadrosida gaz va chang sichqonchaning ingichka joyiday to'plangan. Hudud atigi 1500 yorug'lik yili kenglikda. Solishtiring — bizning Somon yo'li galaktikamiz 100 ming yorug'lik yili keng.

Shuncha materialni shuncha kichik fazoga siqish — bu juda ekstremal sharoit. Bunday joyda yulduzlar tez hosil bo'ladi, keyin portlaydi va nobud bo'ladi. Bu jarayonlarda neytrinolar kosmosga uchib chiqadi.

BU NIMANI O'ZGARTIRADI?

Mana shu jihat olimlarni qiziqtirdi:

Agar yulduz hosil qiluvchi galaktikalar neytrino ishlab chiqarsa, bu ularning katta qismini tushuntirishga yordam beradi.

Tadqiqotchilar hisob-kitobiga ko'ra, bunday zich, changli, yulduz tug'ilishiga boy galaktikalar 20 foizgacha barcha yuqori energiyali neytrinoni tashkil etishi mumkin.

Bu katta raqam. Ya'ni olimlar shu paytgacha muhim manbani o'tkazib yuborgan ekan.

Qandaydir shahar ichida odamlar sensiz nima yaratayotganini bilmasligingizga o'xshaydi.

Albatta, yana tadqiqotlar kerak. Lekin agar bu tasdiqlansa, neytrinolar haqidagi tushunchamiz butunlay o'zgaradi.

Koinot doim kutilmagan surprizlar bilan to'la.

Ba'zan eng kutilgan javob butunlay noto'g'ri bo'ladi. Va shu — ilm-fanning eng qiziqarli tomoni.

Manba: ScienceDaily