Tanrı Oynamak İsteyen Bilim İnsanı (ve Sovyet Hükümeti Bunu Finanse Etti)
1920'ler. Sovyet Birliği radikal fikirlerle deneyler yapıyor. Bir laboratuvarda da bir bilim insanı insan ve şempanze melez yaratabilir diye gerçekten inanıyor. Bu bilim kurgu değil. Gerçekten oldu. Beklediklerinizden çok daha garip.
Ilia İvanov: Hiç Durmayan Adam
Ilia İvanov adında Rus bir zooloji bilimcisini tanıyalım. Başlangıçta tamamen makul bir hedefe sahipti: atları geliştirerek Rus İmparatorluğu için daha iyi hayvan yetiştirmek. Faydalı bir iş. Ama bir noktada aklına bir şey geldi: neden burada duralım?
Gördüğü her canlıyı melez yapmaya başladı. Zebra ve eşek? Olur. İnek ve bizon? Neden olmasın. Farklı kemirici türleri? Başlayalım. 1910'a gelindiğinde melez yaratmanın gücüne sarhoş olmuştu. Sonra da çok cesur bir öngörüde bulundu: insanlar ve maymunlar da karışabilir.
Çoğu bilim insanı bunu bir içkinin ardından espri olarak geçiştirip unuturdu. İvanov ise bunu hayatının amacı yaptı.
Sovyet Hükümeti Evet Dedi
İşte burada gerçekten dehşet verici bir şey yaşandı. İvanov, Sovyet hükümetini projesi için finansman sağlamaya ikna etti. Şaka yapmıyorum. Kremlin bu çılgın fikrin arkasına gerçekten para koydu.
1925'te bavullarını paketleyip Fransız Ginesi'ne (Batı Afrika) gitti. Şempanzeler yakalayacak ve vizyonunu gerçekleştirecekti. Oradaki insanların tepkisini düşünün: "Merhaba, Moskova'dan geldik, maymunlarınızı insanlarla çoğaltmak için."
Mantıklı göründüğü ilk adımdan başladı: insan spermini alıp dişi bir şempanzeyi dölleme. Şempanzenin adı Nora'ydı. Mantıklı mı? Belki. İşe yaradı mı? Hiç değil.
İşler Karmaşıklaştı (ve Daha Kötüleşti)
Nora hamile kalmadı. Büyük sorun değil, değil mi? Yanılıyorsunuz. İvanov normal bir insanın aksine yenilgiyi kabul etmek yerine planı tersine çevirmeye karar verdi. Şempanze spermini kadınlara döllemeyi deneyecekti.
İşte sizi rahatsız edecek kısım: bunu Sovyet Birliği'nde yapıyordu. Ödeme almayan kadınlar üzerinde. Kadınlar hiç de tam olarak ne olup bittiğini anlamıyorlardı. Endişelerini dile getiren kadınlara İvanov endişelerini "ilkel düşünce" diye karşıladı. Bu adamın etik anlayışında ciddi boşluklar vardı.
Hatta Sovyet hükümeti de—o zamanlar sıkı kural koymakta ünlü olmasalar da—"dur bakalım" dedi. Rizasız deneyler yapmasını açıkça yasakladılar. İvanov da... biraz dinledi, ama yine de denemeye devam etti. Çünkü takıntılı bilim insanları "hayır" demesine alışkın değiller.
Bunun Neden İşe Yaramayacağı (ve Neden Öğrenmedi)
Basit bir biyoloji gerçeği var ki İvanov bunu tam olarak kavramış görünmüyor: insanlar 46 kromozoma sahip. Büyük maymunlar 48. Bu küçük bir fark değil—tamamen uyumsuz bir durum. USB-C kablisini micro-USB girişine sokmaya çalışmak gibi. Donanım eşleşmiyor.
Ne kadar kararlılık, ne kadar Sovyet parası, ne kadar etik ihlali olursa olsun temel genetik kanunlarına yenilen yapılamaz. Hiçbir kadın hamile kalmadı. Hiçbir şempanze hamile kalmadı. Bütün proje başından itibaren biyolojik olarak başarısız olacaktı.
Bu Nasıl Bitti
1930'a gelindiğinde Sovyet hükümeti sabrını yitirdi. Yatırımdan elde ettikleri şey etik ihlalleri ve sıfır bilimsel ilerleme idi. İvanov tutuklandı, Kazakistan'a sürüldü. İki sene sonra cezaevinde öldü.
Peki deneylerden sağ çıkan şempanzeler ne oldu? Bazıları Sovyet uzay programında kullanıldılar. Evet. Garip bir melez denemesinin parçası olmaktan uzaya gitmek için seçilen hayvanlar haline geldiler. Tuhaf bir konsol ödülü.
Bu Hikaye Neden Önemli
İvanov'un öyküsü sadece gülmek için tarihsel bir garipliktir değil. Aslında akıllı insanların ne kadar kendine güvenirse o kadar saçma şeylere inanabileceklerini gösteren önemli bir ders. Etikten yoksun hırsın ne kadar tehlikeli olduğunu gösteriyor. Hatta hükümetlerin bile ilginç gelen ama şüpheli bilime nasıl kapılabileceğini ispatlanmış durumda.
Dahası, neden bu oldu sorusunu soruyor. İvanov sadece hayalperest bir deli miydi? Yoksa daha koyu bir gündem var mıydı—mesela yalancı bilimi kullanarak insanın eşsizliği hakkındaki dini inançlara meydan okumak gibi? Tarihçiler hala motivasyonunu tartışıyor.
Bildiğimiz bir şey var: ona "Kızıl Frankenstein" dendi. Haklı olarak da. Kesinlikle aşılmaması gereken sınırları aştı. Açıkçası, şu anda daha sıkı etik denetim kurulları olmasına seviniyorum.
Bilim harika bir şey ve teşvik edilmeli. Ama belki—tam da belki—İvanov'dan öğrenmemiz gereken şu: "bir şeyi deneyebilmemiz, onu denememiz gerektiği anlamına gelmiyor.