Statek-widmo, który zatruwa morze od stu lat
Wyobraź sobie, że nurkujesz wzdłuż wraku starej jednostki, spodziewając się kawałka historii pełnego tajemnic. A zamiast tego okazuje się, że ten wrak aktywnie zatruwa wokół siebie wodę.
Dokładnie tego doświadczyli naukowcy badający UC-30 – niemiecki okręt podwodny, który znalazł swoje dno w kwietniu 1917 roku. To nie było zwykłe starożytne maruderstwo. Ten okręt wciąż wycieka TNT do morza, ponad wiek po tym jak poszedł na dno.
Szczerze mówiąc, ta historia naprawdę mnie zamurowała, kiedy pierwszy raz się z nią zetknąłem. Zazwyczaj myślimy o zanieczyszczeniach jako czymś, co dzieje się tu i teraz, w naszym nowoczesnym świecie. Okazuje się jednak, że niektóre z najbardziej uporczywych problemów środowiskowych spoczywają na dnie oceanów – pozostałości po wojnach, które skończyły się pokolenia temu.
Okręt podwodny, który niemal dotarł do domu
Ostatni rejs UC-30 to tragedia z niemal okrutnym zgraniem czasowym. Okręt podwodny płynął w kierunku Irlandii na misję, ale dopadły go problemy z silnikiem. Załoga podjęła decyzję o powrocie do Niemiec.
Byli tak blisko bezpieczeństwa. Jednostka znajdowała się w pobliżu Rømø, praktycznie wfriendly waters, kiedy rozegrała się katastrofa. 19 kwietnia 1917 roku UC-30 trafił na brytyjską minę i zatonął w ciągu sekund. Wszystkich 27 członków załogi zginęło.
To, co sprawia, że ten wrak jest szczególnie niebezpieczny, to jego ładunek. Okręt przewoził 18 min i sześć torped. To ogromna ilość materiałów wybuchowych, z których większość wciąż znajduje się na pokładzie.
Przez prawie sto lat nikt nie wiedział, gdzie dokładnie spoczywa UC-30. Duński nurek Gert Normann Andersen odkrył wrak dopiero w 2016 roku, a to, co znalazł, uruchomiło całą serię badań naukowych.
Co się dzieje, gdy stuletnia bomba zaczyna przeciekać?
I tutaj robi się naprawdę interesująco – i trochę niepokojąco. Naukowcy z Uniwersytetu w Aarhus, pod kierunkiem profesor Katrine Juul Andresen, postanowili zbadać wrak w ramach większego projektu o nazwie NorthSeaWrecks. Chcieli sprawdzić, czy cały ten materiał wybuchowy faktycznie wpływa na środowisko.
Współpracując z nurkami marynarki wojennej (bo, co zrozumiałe, nurkowanie cywilne w pobliżu wraku wypełnionego materiałami wybuchowymi nie wchodzi w grę), zespół pobrał próbki z całego okrętu i z otaczającego dna morskiego. Zbadali wodę, osady, rozgwiazdy i małże żyjące na wraku i w jego pobliżu.
Wyniki były jednoznaczne: TNT z pewnością się wydostaje.
„Znaleźliśmy ślady TNT w dzikiej faunie, w osadach dennych i w słupie wody" – wyjaśniła profesor Andresen. „Zanieczyszczenie zdecydowanie występuje".
Skala skażenia nie jest ogromna – to nie jest jak ropa naftowa czy zakład chemiczny wyrzucający odpady. Ale jest realne, ciągłe i prawdopodobnie będzie się pogarszać w miarę dalszej degradacji wraku. Im dłużej okręt leży na dnie, tym bardziej jego kadłub się rozpada, a tym samym więcej materiału wybuchowego ma kontakt z wodą morską.
Dlaczego Morze Północne to w zasadzie podwodny cmentarz bomb
Oto kontekst, który pokazuje skalę problemu. Podczas pierwszej wojny światowej zarówno Niemcy, jak i Wielka Brytania były pochłonięte desperackim wyścigiem zbrojeń na morzu, a Morze Północne było ostatecznym polem bitwy.
Niemcy nie mogły dorównać brytyjskiej flocie powierzchniowej, więc okręty podwodne stały się ich wielkim wyrównaniem sił. Tymczasem obie strony rozmieszczały miny morskie tysiącami. Naukowcy szacują, że tylko podczas I wojny światowej w Morzu Północnym umieszczono około 190 000 min.
Region był również świadkiem bitwy jutlandzkiej, największej bitwy morskiej w historii, podczas której zatonęło ponad 25 okrętów, a blisko 10 000 marynarzy straciło życie.
Cała ta wojna sprawiła, że dno Morza Północnego jest usiane wrakami. Wiele z nich wciąż zawiera amunicję, materiały wybuchowe i wszelkiego rodzaju niebezpieczne substancje. UC-30 to tylko jeden z tysięcy.
W rzeczywistości badania profesor Andresen wykazały, że same wody duńskie zawierają 10 127 potwierdzonych wraków. Około 15 procent z nich pochodzi z okresów wojen światowych – mniej więcej 1910-1920 i 1940-1945. To ogromna liczba potencjalnych źródeł zanieczyszczenia spoczywających na dnie morskim.
Więc dlaczego nie możemy tego po prostu posprzątać?
Można by pomyśleć, że rozwiązanie jest oczywiste: wysłać nurków, wydobyć materiały wybuchowe i bezpiecznie je zneutralizować. Problem rozwiązany, prawda?
Niestety, to o wiele bardziej skomplikowane.
Niemcy faktyczně prowadzą działania w tej kwestii. Zainwestowali znaczne środki w wydobywanie materiałów wybuchowych z wraków i staryj amunicji w Morzu Bałtyckim. Po drugiej wojnie światowej alianiści zatopili tony amunicji w oceanie, aby nie dostała się w niebezpieczne ręce. Dekady później ta decyzja nas dopada.
„Wydobywanie materiałów wybuchowych z wraków jest bardzo kosztowne" – zauważa profesor Andresen. I to jest eufemizm. Mówimy o technicznie złożonych operacjach w wymagającym środowisku podwodnym, często na znacznych głębokościach, z niestabilną amunicją, która leżała w słonej wodzie przez osiemdziesiąt lat.
Ale jest jeszcze jeden problem: nie można tego po prostu wysadzić w powietrze.
Detonacja podwodnej amunicji może wydawać się szybkim rozwiązaniem, ale często pogarsza sytuację. Wybuch rozprasza zanieczyszczenia przez otaczającą wodę, potencjalnie roznosząc skażenie znacznie dalej, niż rozprzestrzeniłoby się ono naturalnie.
„To zależy od obszaru, na którym znajduje się wrak i amunicja" – wyjaśnia Andresen. „Prądy i morfologia dna odgrywają kluczową rolę". Każdy wrak to unikalna sytuacja wymagająca dokładnej analizy.
Co to oznacza dla naszych oceanów?
Oto rzecz, która nie daje mi spokoju w tej historii: to nie jest rozwiązany problem. UC-30 aktywnie zanieczyszcza ocean w tej chwili. W samych duńskich wodach jest ponad 10 000 wraków, z których wiele zawiera niebezpieczne materiały. I nie mamy jasnego, opłacalnego planu, jak poradzić sobie z większością z nich.
Europejska Ramowa Dyrektywa Wodna wymaga od krajów utrzymywania dobrego stanu środowiskowego w ich wodach. Ale jak to osiągnąć, gdy stuletnie wraki statków powoli wymywają chemikalia do morza?
Badania takie jak te prowadzone przez profesor Andresen są kluczowe – pomagają władzom zrozumieć skalę problemu i jakie ryzyka te wraki faktycznie stwarzają. Ale zrozumienie problemu i jego rozwiązanie to dwie bardzo różne rzeczy.
Szerszy obraz
Myślę o tej historii w kontekście naszej szerszej relacji z oceanem. Często traktujemy go jako wysypkę, gdzieś poza zasięgiem wzroku i myśli. Czy to amunicja z drugiej wojny światowej, czy nowoczesne zanieczyszczenie plastikiem – morze zbierało nasze odpady przez wieki.
UC-30 to okno do tej mentalności – przypomnienie, że decyzje podjęte w czasie wojny (lub w czasie pokoju) mogą mieć konsekwencje sięgające znacznie dalej niż nasze własne życie.
Ten okręt podwodny zatonął ponad sto lat temu. Jego załoga zginęła z nadzieją, że ich poświęcenie miało znaczenie w wielkiej walce wojny. I teraz, długo po tym, jak ostatni weteran odszedł, jednostka, którą obsługiwali, wciąż daje o sobie znać – tylko nie tak, jak ktokolwiek się spodziewał.
Przynajmniej teraz, dzięki badaczom gotowym zanurzyć się głęboko w niewygodne pytania, wiemy, co się tam dzieje. To pierwszy krok do zrozumienia, co, jeśli w ogóle, możemy z tym zrobić.
Na razie UC-30 spoczywa na dnie Morza Północnego, jego kadłub powoli koroduje, jego śmiertelny ładunek powoli uwalnia się do wody. Stuletnia tragedia, która nie chce się zakończyć.