Homs'taki Gizemli Tapınak: Üst Üste Yığılmış Kutsal Mekanlar

Bir binaya girdiğinizi ve ayaklarınız altında sadece bir değil, birden fazla dini dönemin izlerini bulduğunuzu hayal edin. Tam da bu olay şu anda Suriye'nin Homs şehrinde (eski adı Emesa) yaşanıyor. Rutin onarım çalışmaları sırasında ortaya çıkan bir Yunanca yazıt, Roma'nın en tuhaf imparatorlarından biri ve ona adanan tapınaklar hakkında bildiklerimizi değiştirebilir.

Sürprizle Başlayan Buluntuş

Homs Ulu Camii'nde bakım işleri devam ederken, işçiler bir taş sütunun tabanında oyulmuş bir yazı fark ettiler. Yapı, oval şekli ve derinleri kültürel kökleri ile biliniyordu, ama altında gizli ne olduğu hiç hesaplanmamıştı. Granit üzerine kazınan bu Yunanca yazıt, caminin döşemesinin altında yüzyıllardır bekliyormuş.

İlginç taraf, bu yazıtın aslında 2016'da bulunmuş olması. Fakat Suriye'deki çatışmalar yüzünden kimse bunu düzgünce inceleme fırsatı bulamadı. Gerçekten de bir gecikmiş keşif!

Tarih Gibiye Benzeyen Bir İsim

Elagabalus'u tanıştırmak gerek sizlerle. Bu adam muhtemelen Roma tarihinin en tuhaf kişiliklerinden biri. Güneş tapınağının baş rahibi olarak başladığı kariyerini, üçüncü yüzyılda imparator olmakla sonlandırdı. Tarihçiler uzun süredir onun tapınağının Ulu Cami'nin altında gizli olup olmadığını tartışıyorlardı, ama somut bir kanıt hiçbir zaman elde edemediler.

Belki de şimdi bulundu.

Katman Katman: Dinsel Arkeolojinin Karmaşık Yapbozunun

İşin asıl ilginç tarafı burada başlıyor. Ulu Cami boş bir arazi üzerine yapılmamış. Ortaçağ kayıtlarına göre, daha önceki bir Hıristiyanlık kilisesinin, Yahya Peygamber'e adanan bir yapının üzerine inşa edilmiş. O kilise ise daha eski bir pagan tapınağının tam üstüne kurulmuş olabilir.

Her neslin kendi kutsal mekanını, önceki dönemin inancının temeli üzerine inşa etmesi gibi bir şey. Ruhani bir Jenga oyunu denilebilir.

Yazıt üzerinde çalışan arkeoloji profesörü Dr. Maamoun Saleh Abdulkarim, bunu eksik bir bulmaca parçası olarak görüyor. "Bu yazıt, Elagabalus tapınağının gerçekten şu anki caminin altında mı olduğunu, yoksa tamamen başka bir yerde mi bulunduğunu anlamamıza yardımcı olabilir" diyor.

Taş Aslında Ne Anlatıyor?

Yazıt tasarım açısından oldukça etkileyici. Yaklaşık bir metre kare ölçüsünde bir taş blokun üzerine, yaklaşık 75 santimetrelik bir alana yazılmış. Harfler resmi ve simetrik, düzenli yatay çizgiler halinde dizilmiş. Önemli anıtlaşdırmalar veya hatıra yazıtlarında kullanılan bir tarz.

Metni analiz eden tarihçiler, güçlü bir savaşçı hükümdarı anlatırken doğanın en kuvvetli güçlerini karşılaştırıldığını söylüyor. Rüzgar, fırtına, leopar... Tam da insanı korkutan doğal kuvvetler. Askerî dil kullanılmış, düşmanları yenmekten ve vergi almaktan bahsedilmiş. Yunanca yazılmış, ama Arapça konuşulan Suriye'ye özgü dilbilgisi özellikleri taşıyor.

Neden Bu Kadar Önemli?

Bu buluntu sadece tarih bilgisini tamamlamak için değerli değil. Aslında farklı dinlerin ve kültürlerin aynı mekanlar içinde nasıl bir arada yaşadığını, birbirini nasıl etkilediğini anlamamız için kritik.

Araştırmalar gösteriyor ki Emesa üç büyük dinsel dönüşüm yaşamış. Önce Elagabalus gibi yerel tanrılar gibi pagan tapınaklara sahip bir kent. Sonra dördüncü yüzyılda Hıristiyanlığa geçiş. En sonunda da İslam. Ama burada önemli bir nokta var: bu geçişler ani olmamış. Her din, kendinden öncekine dönen mekanları kendi inancına uyarlayarak kullanmış.

"Eğer bu yazıt gerçekten güneş kültü sembolizmiyle bağlantılıysa, demek ki dinsel sürekliliği, mimarinin katmanlaşması ve yeniden yorumlanmasıyla sağlanmış" diye açıklıyor Dr. Abdulkarim. Önceki yapıları tamamen yıkmak yerine, sonraki dinler onları kendi ibadet uygulamalarına entegre etmişler.

Daha Geniş Resim

Bu araştırmanın en ilginç yanı, dinlerin birbirini nasıl değiştirdiği konusundaki varsayımlarımızı sorgulamması. Genelde dini değişimi ani ve mutlak olarak düşünürüz. Bir inanç sistemi başka bir inanç sistemini tamamen silip süpürür. Homs'taki bulgular ise daha karmaşık bir resim gösteriyor. Daha insani bir resim.

İnsanlar kutsal mekanları tamamıyla terk etmek yerine, onları uyarlamayı tercih etmiş görünüyor.

Yüzyıllardır caminin döşemesinin altında gizli kalan bu yazıt küçük ve aşınmış olsa da, Orta Doğu'nun dini tarihini anlayışımız radikal ölçüde değiştirebilir.

Arkeologları heyecanlandıran şey işte budur: görkemli hazineler ya da dramatik keşifler değil, geçmişi daha net görmemizi sağlayan küçük kanıt parçaları.