Prawdopodobnie słyszałeś o El Niño, ale czy wiesz, że jedno potężne zjawisko El Niño pod koniec lat 70. XIX wieku mogło zabić nawet 50 milionów ludzi? Ta zapomniana katastrofa daje nam do myślenia w kontekście ocieplenia klimatycznego.

Katastrofa, o której mało kto słyszał

Zadam ci pytanie. Co uważasz za najbardziej śmiertcionośne wydarzenie ostatnich 150 lat? Pierwsza wojna światowa? Pandemia grypy hiszpanki z 1918 roku? Obie były niewątpliwie niszczycielskie. Ale jest jedna katastrofa, która zabiła co najmniej tak samo wielu ludzi (a może nawet więcej), a prawie nikt o niej nie mówi. I co najdziwniejsze? Spowodowała ją pogoda — coś, czego większość z nas uczyła się na lekcjach geografii.

W latach 1876–1878 globalne zjawisko klimatyczne wywołało klęski głodu, które pochłonęły około 50 milionów ofiar w Azji, Ameryce Południowej i Afryce. Trzy lata, trzy kontynenty, liczba ofiar, przy której większość katastrof wygląda jak statystyczny błąd zaokrąglenia. Naukowcy nazwali to „być może najgorszą katastrofą environmentalną, jaka kiedykolwiek dotknęła ludzkość". A mimo to — kiedy ostatnio słyszałeś, żeby ktoś o tym wspominał?

Co to właściwie jest El Niño?

Wyjaśnię to prostymi słowami, bo nauka za tym stojąca jest naprawdę fascynująca (i mam na myśli fascynującą w przerażający sposób, kiedy się to zrozumie).

Wiesz, jakie są pasaty? Te wiatry, które wieją nad Oceanem Spokojnym? Zazwyczaj pchają ciepłą wodę z Ameryki Południowej na zachód, w stronę Azji. Powstaje coś w rodzaju taśmociągu — zimna woda unosi się z głębin w pobliżu wybrzeży obu Ameryk.

El Niño pojawia się, gdy te pasaty słabną lub odwracają kierunek. Ciepła woda cofa się na wschód, zimne wody głębinowe przestają się unosić i nagle cały Pacyfik zaczyna grać według innych zasad. Dla Ameryki Północnej oznacza to zazwyczaj łagodniejsze zimy na północy i powodzie na południowym zachodzie.

La Niña to z grubsza odwrotność — pasaty stają się wyjątkowo silne i spychanie ciepłą wodę w stronę Azji przyspiesza.

Te wzorce są częścią zjawiska zwanego ENSO, czyli El Niño-Oscylacja Południowa, i występują od tysięcy lat. Ale czasem wymykają się spod kontroli.

Idealna burza (dosłownie)

W 1877 roku świat został trafiony super El Niño — jednym z najsilniejszych, jakie zanotowano. Minnesota przeżyła najcieplejszą zimę w historii pomiarów. Kraje na całym świecie doświadczyły brutalnych suszy.

Ale to, co naprawdę mnie fascynuje: naukowcy uważają, że samo El Niño nie było do końca winne. To był raczej ostatni cios w serii uderzeń.

Lata poprzedzające 1877 rok przyniosły już chłodne warunki w tropikalnym Pacyfiku. Dodatkowo wystąpiło zjawisko zwane dipol oceanu Indyjskiego — podobny wzorzec klimatyczny, który totalnie się pogorszył. Atlantyk też był nietypowo ciepły.

Wszystkie te czynniki zgrały się w najgorszym możliwym momencie, tworząc to, co badacze nazywają „idealnymi warunkami do katastrofy". A potem ludzie jeszcze pogorszyli sprawę.

Czynnik ludzki

To jest część, która naprawdę mną wstrząsa. Susze wywołały klęski głodu, to jasne. Ale naukowcy, którzy badali to zdarzenie, odkryli, że prawdziwy powód, dla którego te susze stały się katastrofą, nie był tylko meteorologiczny — byliśmy to my.

„Polityczne i ekonomiczne czynniki, zwłaszcza zaniedbanie lub zniszczenie tradycyjnych systemów magazynowania wody i zboża, odpowiadały za przekształcenie nieurodzaju w bezprecedensową masową umieralność" — napisali.

Pomyśl o tym. Ludzie uprawiali te tereny od pokoleń, wypracowali systemy magazynowania zboża i zarządzania wodą. Władze kolonialne i lokalne rządy albo te systemy ignorowały, albo niszczyły, albo nie potrafiły ich utrzymać. Kiedy klimat uderzył, nie było żadnej poduszki ochronnej.

Autorzy badania z 2018 roku w Journal of Climate powiedzieli to wprost: El Niño i zjawiska klimatyczne z lat 1876–78 „pomogły stworzyć globalne nierówności, które później nazwano światem Pierwszego i Trzeciego Świata".

To jest mocne. Wzorzec pogodowy dosłownie zmienił kształt globalnej gospodarki i nierówności, z którymi walczymy do dziś.

Czy to może się powtórzyć?

Tu robi się ciekawie. Badacze porównali to El Niño z lat 1877–78 z innymi super El Niño w nowszej historii: 1982–83, 1997–98 i 2015–16. Statystycznie rzecz biorąc, wydarzenie z 1877 roku nie było znacząco silniejsze od tych. Więc tak — super El Niño zdarzają się. Zdarzały się wcześniej i zdarzą się ponownie.

Dobra wiadomość? Nie żyjemy w latach 70. XIX wieku. Nowoczesne rolnictwo uważnie monitoruje te wzorce. Nikt nie przewiduje klęski głodu na taką skalę. Mamy systemy wczesnego ostrzegania, organizacje humanitarne, naukę rolniczą, których wiek XIX po prostu nie miał.

Ale — i zawsze jest jakieś ale — tym razem mamy nową zmienną: zmiany klimatyczne. Nasze oceany są cieplejsze niż nawet kilka dekad temu. To oznacza, że kiedy następne super El Niño uderzy, trafi na świat, który już ma gorączkę.

Czego możemy się nauczyć?

Jeden z badaczy, Vimal Mishra z Indian Institute of Technology Gandhinagar, powiedział to tak: Wielki Głód z lat 1876–78 „daje nam pojęcie, jak być lepiej przygotowanym. Pokazuje, że tak wygląda najgorszy możliwy scenariusz".

Uwielbiam takie podejście. Chodzi nie o strach przed El Niño — chodzi o uświadomienie sobie, że żyjemy w świecie, gdzie klimat naprawdę może zniszczyć cywilizację, i że najlepszą obroną jest zrozumienie, przygotowanie i nie Demolowanie systemów, które chronią nas, kiedy wszystko idzie dobrze.

Nie możemy zatrzymać El Niño. Ale możemy zadbać o to, żeby nie złapała nas z zaskoczenia, kiedy nadejdzie.

Następne super El Niño nadchodzi. Pytanie brzmi: czy będziemy gotowi?

Susza, która zabiła więcej niż I wojna światowa