Evren Belki Düşündüğümüz Kadar Kaotik Değil

Şöyle bir şey düşün: yazı tura attığında, piyangoya katıldığında ya da hayatında "tesadüfi" olarak bir şey ters gitse de düzelse de—aslında hiç tesadüfi olmayabilir bu. Evet, biliyorum. Tali söyleyen kişilerin söyleceği bir şeye benziyor. Ama Oxford Fizik Enstitüsü'nde çalışan bir fizikçi bunu oldukça güçlü argümanlarla ortaya koyuyor.

İşin ilginç yanı bu: rastgelelik fizik dünyasında son yüz yıldan beri kutsal addedilir. 1900'lerin başında kuantum mekaniği ortaya çıktığından beri bilim insanları, en küçük ölçeklerde—elektron ve fotonların dolaştığı yerlerde—her şeyin temelde öngörülemez olduğunu kabul ederler. Bir anahtarı açıp kapatın, elektronun hangi yöne çıkacağını önceden bilemezsiniz. Nokta. Böyle işleyen bir gerçeklik bu.

Peki ya bu doğru değilse?

Kimsenin Konuşmadığı Matematik Sorunu

İşte burada ilginçleşiyor. Oxford Üniversitesi'nde iklim fiziği çalışan Timothy Palmer basit ama köklü bir soru sordu: Belki de sorun gerçeklik değil, gerçekliği anlatmak için kullandığımız matematik midir?

Kuantum mekaniğini anlatırken fizikçiler "kontinuum" denen bir şeye dayanan matematik kullanırlar—yani sonsuz, kesintisiz sayı serileri. İki sayı arasında her zaman sonsuz tane başka sayı vardır. Pi ve karekökleri gibi sayılar sonsuza kadar gider.

Palmer'ın radikal fikri şu: Tabiat böyle çalışmıyor olabilir. Evreni işletmek için sonsuz kesinlik gerekli değil. Bu ekstra olasılıklar belki gerçek dünyada yoktur. Sadece matematiksel birer artefakt olabilirler.

"Tabiat kontinuumdan nefret eder" diyor Palmer esasında. Doğru olsa, oldukça zekice bir gözlem.

Gerçekte Bunun Anlamı Ne?

Denklemlerdeki bu sonsuz kesin senaryoları çıkarsak ne olur? Palmer'a göre kuantum mekaniğinin birçok garip yönü açıklanabilir hale gelir.

Schrödinger'in kedisi bilir misin? Kedinin aynı anda hem yaşayan hem ölü olması gereken o meşhur düşünce deneyi? Palmer'ın çerçevesinde kedi ikisinde de olmaz. Baştan sona sadece bir durumda olur. Hangi durumda olduğunu bilmeyiz o kadar.

Daha önemlisi, rastgelelik aslında rastgele olmayabilir. Kuantum deneyleri bir sonuç verdiğinde, bilim insanlar şimdilik "yüzde 80 olasılıkla bu, yüzde 20 olasılıkla bu olur" deyip geçerler. Sonuç çıkınca çıkar, açıklaması yok.

Palmer ise şunu söylüyor: Belki bir açıklama vardır. Gizli kurallar olabilir—daha derin bir yapı olabilir—ki bu sonucun başından beri belirlenmiş olmasını sağlar. Sadece henüz bu kuralları göremeyiz.

Peki Bu Senin Şansını Etkiler mi?

Kritik soru geliyor: eğer bu doğruysa, hayatın aslında tesadüfi değil midir? "Talihsizlik" farkında olmadığın önceden belirlenmiş bir düzeni mi yansıtır?

Palmer burada ihtiyatlı—saygı duyuluyor buna. "Evren belirlenmiş, vazgeç hayatını değiştirmekten" ya da "her şey bir nedenle oluyor" demiyor. Sadece rastgele gibi görünen şeylerin altında bir şeyler olabileceğini söylüyor.

Bir de Palmer yalnız değil. Nobel ödüllü Gerard 't Hooft kuantum gariplikleri daha derin belirlenmiş kurallardan çıkıyor olabileceğini savunuyor. Kuantum yerçekimi araştırması yapan Carlo Rovelli, gerçekliğin en derin seviyede sonsuz bölünebilir değil de sonlu parçalardan oluşabileceğini ileri sürüyor.

Ama Palmer bu fikri daha ileri taşıyıyor.

Test Edilebilir Olan Kısım (Neden Önemli)

Palmer'ın yaklaşımında hoşuma giden şey bunun test edilebilir olmasını çalışıyor olması. Bu felsefe lafı değil. Deneylerle kanıtlanabilir ya da çürütülebilir bir teori geliştiriyor.

İlginç bir imkân: eğer haklıysa, bu kuantum bilgisayarların ne kadar güçlü olabileceğinin temel sınırında görülebilir. Kuantum bilgisayarlar birçok olasılığı aynı anda keşfedebilir diye devrimci sayılır. Ama pek çok "olasılık" aslında gerçekte yoksa, kuantum bilgisayarlar beklemediğimiz bir tavana çarpabilir. Bu güçlü bir kanıt olurdu.

Sonuç

Olasılık ve tesadüfi hakkında bildiklerini çöpe atabilir misin? Henüz hayır. Palmer'ın kendisi hedefinin vahim spekülasyon yapmak değil, test edilebilir bir şey inşa etmek olduğunu vurguluyor.

Ama bu bakış açısının gerçekten çekici bir tarafı var. Yüz yıldan fazladır evrenin temelde rastgele olduğunu kabul ettik ve sorun yok dedik. Konfortluydu. Ama enteresan olan şey şu: bu konfor matematiğimizin sınırlarından mı, yoksa gerçekliğin bir gerçeğinden mi kaynaklanıyor?

Evren belki henüz görmeyi öğrenmediğimiz şekillerde düzenli olabilir mi?

Bu falcılık değil. Bu sadece rahatsız edici soruları soran iyi eski fizik.

Ve doğrusunu söylemek gerekirse? Ben buna katılıyorum.