Bu Yomg'ir Uning Ko'z Yaşlari — Atmosferadagi To'lqinlar Haqida

Sizga bir narsa aytmoqchiman, chunki bu haqda bilganimdan keyin boshqa qaray olmadim. Va mening kosmos va fan haqida yozib kelganimga bir necha yil bo'ldi.

Tasavvur qiling: oktabr oyi, 2026-yil. Katta bir tropik bo'ron — to'rtinchi kategoriyadagi bu jonzot — Meksika тихоокеанского побережья yo'nalishida harakatlanmoqda. Shamol tezligi soatiga 250 kilometr atrofida. Sun'iy yo'ldosh tasvirlarida bo'ronning ko'zi qirg'oqdan atigi 50 kilometr masofada ko'rinadi. Manzanillo va Puerto Vallarta shaharlari deyarli tahdid ostida.

Ammo bu yerda voqea boshqa tomoniga o'tadi.

Yer yuzasida — yaxshiroq aytsam, okean sathida — barcha narsa tartibsiz kechayotgan paytda, NASA sun'iy yo'ldoshlari yuqorida, butunlay boshqa dunyoda, nimadir ajoyibni qayd etdi. Bu yerda gapiradigan bo'lsak, biz yashaydigan ob-havo qatlamidan, stratosferadan ham o'tib, mesosferaga yetib boramiz. Olimlar shu yerda katta-katta to'lqinlarni — bo'ron markazidan tarqalayotgan mash'ara kabi narsalarni — payqashdi. Farqi shundaki, bu to'lqinlar suvda emas, havoning o'zida harakatlanayotgan edi.

Bular atmosferadagi gravitatsion to'lqinlar deb ataladi. Aslida nom ozgina chalg'itadi — ular Einsteinning gravitatsion to'lqinlari emas. Bu yerda muammo yo'q, astrofizika izdoshlarini xafa qilmayman. Bu to'lqinlar — bu atmosferada tarqaladigan buzilishlar, va og'irlik kuchi o'ziga xos prujina vazifasini o'taydi, hamma narsani o'z joyiga qaytaradi.

Oddiy tilda tushuntirsam: katta bo'ron ichida juda katta energiya ajraladi. Issiq va nam havo okean sathidan vertikal ravishda yuqoriga ko'tariladi, bo'ronning eng kuchli qismida — ko'z devori atrofida — baland momoqaldiroqlar hosil qiladi. Bu kuchli yuqoriga yo'naltirilgan oqimlar atmosferaning yuqori qismlarini " turtib chiqaradi", natijada to'lqinlar hosil bo'ladi. Ular osmonga yuzlab kilometr balandlikka ko'tarilishi mumkin.

Endi eng qiziq qismi: bu to'lqinlar shunchalik baland ko'tariladiki, mesosfera deb ataladigan hududdan o'tadi. Bu yerda ular havo yorug'ligi — airglow — deb ataladigan narsani yaratadi. Bu atmosferamizda sodir bo'ladigan kimyoviy reaksiyalar tufayli hosil bo'ladigan zaif tabiiy yorug'lik. Neon reklama chiroqlariga o'xshaydi, lekin juda- juda sustroq. Gravitatsion to'lqinlar bu yorqin qatlamdan o'tganda, chiroyli ripple naqshlari paydo bo'ladi, ba'zan ularni kosmosdan ham ko'rish mumkin.

Buni qayd etgan sun'iy yo'ldosh — NASA'ning Suomi NPP modeli. Uning VIIRS asbobi bor, maxsus "kun-tun tasmasi" rejimida ishlaydi, bu zaif yorug'likni ham sezadi. Aslida oy yorug'ligi odatda bu nozik naqshlarni "yutib" qo'yadi. Lekin Simon bo'roni ustidan o'tgan paytda Oy deyarli ko'rinmas edi — shuning uchun olimlar bu atmosferik ripple'larni aniq-aniq ko'rdi.

Aytganda hayron qolmayapsizmi? Bir tomonda bo'ron okeanda to'lqin hosil qilayapti, ikkinchi tomondan osmonning shu qadar balandliklarida ripple'lar tarqatayapti — shu qadar balandki, hatto havo yorug'ligi mintaqasiga yetib boradi. Bo'ron deyarli kosmosgacha "ovoz" jo'natayapti.

Olimlar Simon yo'nalishini bashorat qilishda "juda past ishonch" borligini tan olishdi. Bunday tizimlar juda murakkab va hisoblab bo'lmaydi. Lekin men shunga minnatdorman — biz ularni yuqoridan kuzatishda yaxshilanayapmiz. Bo'ronlar qanday qilib butun atmosferamiz bilan, faqat biz bevosita sezadigan pastki qatlamlar bilan emas, balki o'zaro ta'sir qilishini tushunishimiz — bu dahshatli tabiiy ofatlar uchun tayyorgarligimizni yaxshilaydi.

Shunday qilib, keyingi marta quruqlik tomon yo'l olgan bo'roni ko'rsangiz — esda tuting: tartibsizlik faqat siz ko'rayotgan joyda sodir bo'lmaydi. Bu bo'ronlar yuqoriga cho'zilib, kosmos chegarasining o'ziga tegib ketmoqda.