Kayaların Altında Ne Gizleniyor?

Siz de benim gibi dağ yamaçlarında sürüklenen moloz yığınlarına rastlamışsınızdır. Bir an bile durup üzerlerinden geçip gitmeden önce ikinci kez baktığınız olmamıştır muhtemelen. Ben de öyle yapardım aslında, ta ki bu konuyu okuyana kadar.

Çünkü bu kayalıkların bazıları, yüzeyinin altında devasa bir sır saklıyor.

Sayılar İnce Düşünülmüş

Utah Üniversitesi'nden jeologlar, Salt Lake City yakınlarındaki Timpanogos Dağı'nın eteklerindeki bu gizli buz havuzlarından birini incelemeye aldı. Timpanogos Kaya Buzulu—ismi gerçekten fantastik romanlardan fırlamış gibi—yaklaşık 1,5 milyon metreküp donmuş su barındırıyor. Bunu somutlaştırayım:

• Yaklaşık 600 olimpik yüzme havuzu dolusu buza karşılık geliyor
• Ya da Giza'daki Büyük Piramit hacmine yakın
• Üstelik bu kütlenin yüzde 83'ü saf buz, geri kalan yüzde 17'si ise gevşek kaya

"Üzerinde yürüdüğün moloz tabakasının altında 36 metre buz olabileceğini fark etmeden yürüyüp gidiyorsun," diyor çalışmada yer alan buzulbilim profesörü Leif Anderson.

Otuz altı metre. Dikey olarak dizilmiş on iki katlı bir bina kalınlığında buz, tamamen görünmez halde.

Bilim İnsanları Kayaların İçini Nasıl Gördü?

İşin ilginç kısmı burası. Araştırma ekibi gravimetre dedikleri bir alet kullandı—temelinde yoğunluk farklarını ölçen aşırı hassas bir terazi. Kaya yoğun, buz daha hafif. Bu aleti kaya buzulu üzerinde gezdirdiğinizde, ağır kayaların altındaki hafif buzu adeta görmüş oluyorsunuz.

Araştırmacı Bronson Cvijanovich altı arazi çalışması boyunca buzulun 232 farklı noktasında yerçekimi ölçümü yaptı ve bir çeşit yerçekimi haritası çıkardı. Aylarca süren bilgisayar işleme ve karmaşık istatistiksel analizlerin ardından—teknik detay isteyenler için Bayesian istatistiği—gizli buzu gösteren üç boyutlu bir görüntü oluşturdular.

Dağa tomografi çekmek gibi bir şey bu.

Bu Buzullar Sandığınızdan Genç

Burada beni şaşırtan bir başka nokta var: bu kaya buzulları Buz Devri'nden kalma değiller. Büyük buzulların erimesinin ardından, binlerce yıllık süreç içinde oluşmuşlar.

Mekanizma ilginç. Wasatch Dağları'nda dağlar yavaş yavaş aşınıyor. Kaya ve döküntüler yamaçlardan aşağı kayarak kalıcı kar birikintilerinin üzerini örtüyor. Bu moloz tabakası, alttaki kışın üst katmanlarını yaz aylarında eriymekten koruyan bir örtü görevi görüyor. Yıl boyunca, katman katman birikerek, molozla kaplı gizli bir buz çekirdeği oluşuyor.

"Wasatch'ta dağlar aşınarak karları gömüyor ve kaya buzulları bu sayede var oluyor," diyor Anderson.

Şaşırtıcı değil mi? Dağlar kendi buzul rezervuarlarını yaratıyor adeta.

Neden Önemli?

İşte asıl kritik nokta burası. Ekip tek bir kaya buzulunu inceledi ama Utah'ta yüzlerce tane var. Timpanogos'tan öğrendiklerini temel alarak hesaplama yaptılar: yalnızca Utah'taki yaklaşık 836 kaya buzulunun önemli miktarda donmuş su barındırabileceğini ortaya koydular.

Dünya genelinde mi? Yaklaşık 50.000 bilinen kaya buzul var. Hepsi bir arada yaklaşık 48 gigaton su tutuyor olabilir—400.000 olimpik yüzme havuzunu doldurmaya yeterli su.

Oldukça büyük bir gizli rezerv bu.

İklim değişikliği geleneksel kar örtüsünü güvenilmez kıldıkça, bu yeraltı buz rezervleri giderek daha değerli hale gelebilir. Sanki yüzyıllardır orada durmuş, sessizce bekliyorlarmış—gözle görünmez kayaların altında bir doğal su deposu.

Son Söz

Bir dahaki sefere dağlarda yürüyüş yaparken önünüzde moloz yığınları görürseniz, bir an duraksayın. Bastığınız kayalık yüzeyin altında, yüzyıllar içinde oluşmuş, değerli bir şeyler gizleniyor olabilir—yüzlerce yıllık buz.

Doğanın, nesillerdir keşfettiğimiz yerlerde bile hâlâ sırları olduğunu hatırlatıyor bu. Bazen en önemli şeyler, görmesi en zor olanlar.