Salom, do'stlar! Bugun sizga mikroskopik dunyodagi haqiqiy "mo''jiza" haqida gapirib beraman.
Tasavvur qiling, qo'lingizda LEGO detallari bor, lekin hech qanday yo'riqnoma yo'q. Hatto qurish uchun zamin ham yo'q, hamma detallar havoda suzib yuribdi. Shunday tartibsizlik ichida detallar o'z-o'zidan birikib, mukammal qasr hosil qilsa-chi?
Deyarli imkonsiz tuyuladi, shundaymi? Lekin viruslar uchun bu — kundalik odatiy hol.
O'z-o'zidan quriladigan qobiq siri
Har bir virusning ichida uning genetik kodi saqlanadigan maxsus qobiq (kapsid) bor. Bu qobiq yuzlab proteinlardan tashkil topgan. Eng qiziq tomoni shundaki, bu jarayonda hech qanday "ustoz" yoki "loyiha" yo'q. Proteinlar qayerga borishni bilmaydi, lekin ular o'z-o'zidan to'g'ri joyni topib, birikib ketadi.
Yillar davomida olimlar buni bilishgan, lekin jarayonni ko'rish juda qiyin bo'lgan. Bu xuddi juda tez harakatlanadigan kadrlar ketma-ketligini tomosha qilishdek gap edi: boshlanishini ko'rasiz, oxirini ko'rasiz, lekin o'rtadagi qurilish jarayoni har doim sir bo'lib qolgan.
Qurilish maydonchasini jonli ravishda kuzatish
Oksford universiteti olimlari esa bu borada katta yutuqga erishdi. Ular mass fotometriya deb ataladigan yangi usuldan foydalanishdi. Bu usul yorug'lik yordamida har bir molekulaning vaznini o'lchash imkonini beradi.
Natijada, olimlar virus qobig'i qanday qilib qadamba-qadam qurilishini "video" kabi kuzatishga muvaffaq bo'lishdi. Endi ular faqat matematik hisob-kitob emas, balki jarayonning har bir qiyin va chalkash bosqichini o'z ko'zlari bilan ko'rishmoqda.
"Labirint" strategiyasi: Sinab ko'rish va tekshiruv
Viruslar qanday qilib adashib ketmasdan qurilishni yakunlaydi? Tadqiqotchilar shuni aniqlashdiki, bu jarayon xuddi labirintdan chiqishga o'xshaydi.
Proteinlar bir-biri bilan to'qnashib, avval juda zaif bog'lanishlar hosil qiladi. Agar ular noto'g'ri bog'lansa, darhol ajralib ketadi. Ular to'g'ri kombinatsiyani topguncha "sinab ko'rish" jarayonini davom ettirib turishadi.
Hamma narsa bitta muhim nuqtada hal bo'ladi: proteinlar birinchi bo'lib besh burchakli halqa hosil qiladi. Bu halqa — qurilishning "temir dokasi" vazifasini o'taydi. Agar bu asos mustahkam bo'lsa, qolgan detallar juda tez va oson birikib ketadi.
Nega bu biz uchun muhim?
Bu shunchaki qiziq ma'lumot emas, bu tibbiyot uchun katta imkoniyat.
Agar virus qobiq qurishining har bir bosqichini bilsak, biz unga qarshi "kichik murobatlar" yarata olamiz. Dori vositalari virusning o'sha "temir doskasi" (halqasi) hosil bo'lishiga xalaqit berishi mumkin. Agar virus o'z uyini (qobig'ini) qurolmasa, u sizning hujayralaringizga kirib, kasallik tarqata olmaydi.
Tabiatning mana shunday tartibsiz, ammo mukammal jarayonini biz nihoyat tushunib boryapmiz!