Yaxshi, qanday bo'ldi?

Keling, tasavvur qilamiz. 2025-yil 15-yanvar, SpaceX kompaniyasining Falcon 9 raketası Oshga qarab ko'tarildi. Unda ikkita tijorat moduli bor edi — biri amerikalik Firefly Aerospace kompaniyasidan, ikkinchisi yaponlardan. Maqsad? Shu robotchalarni Oy yuzasiga yetkazish. Qo'lida chiroyli rasm, 2-mart kuni Blue Ghost Oyga muvaffaq qo'ndi. Zo'r, jamoa!

Lekin yapon moduli? Aloqa uzildi va qulab tushdi. Qattiq.

Endi 2026-yil 5-avgustga o'tamiz — erta tong, soat 2:35. Shu paytda insoniyat birinchi marta o'z kosmik chiqindilarini boshqa osmon jismiga yetkazdi. Falcon 9 raketasining besh qavatli, to'rt tonna og'irlikdagi yuqori bosqichi Oyga soatiga 8700 kilometr tezlik bilan urildi.

Ha. Oyga Yerden chiqindi yetib bordi. Ataylab emas, albatta, lekin shunday bo'ldi.

Bu qanday sodir bo'ldi?

Ko'pchilik raketalarida qolgan qismlar Yer atmosferasida yonib ketadi yoki okeanga tushadi. Osongina. Ammo bu missiya Oyga borishi kerak edi, shuning uchun odatdagidan ko'proq kuch kerak edi.

Shu sababli yuqori bosqich yo'qolmay, osmonda uchib yurdi. Yoqilg'i tugagan, boshqarib bo'lmaydi. Astronom Bill Gray bu narsani 2026-yil aprel oyida kuzatib, qachon va qayerda Oyga urilishini aniqlashtirdi.

"Solar faollik va gravitatsiya kuchlari uni Oy tomon yo'naltirdi," dedi SpaceX'dan Julianna Scheiman.

Biror narsa o'rgandikmi?

Bu yerda qiziq tomon bor. Olimlar bu zarbmani kuzatishni xohlagan. 2009-yilda NASA shunga o'xshash tajriba o'tkazganda, Oy janubiy qutbiga urilganda chang ichida suv topilgandi. Shunday bo'lsa, nega bu urilishdan foydalanmaslik kerak?

Ular teleskoplarni — Arizona shtatidagi Lowell va Chiliyadagi juda katta teleskopni — mo'ljallangan joyga yo'naltirdi. Katta chang bulutini ko'rishni kutishgan.

Lekin natija? Zerikarli. Katta chaqnab turish yo'q, chang ko'rinmadi. Balka raketa tik emas, balki "yotgan holda" tushgandir. Yengil tasalli — Paranal rasadxonasida nurlanish chiziqlarida o'zgarishlar bo'lgan. Bu ham hech narsa emas.

Katta muammo

SpaceX'ga tushunmayapman. Ular ajoyib ishlar qilyapti. Lekin bu voqea muhim narsani ko'rsatdi: kosmik chiqindi muammosi mavjud va bu faqat Yer atrofida emas.

Yevropa kosmik agentligi ma'lumoticha, Yerning yaqin orbitasida 1,2 million dona chiqindi uchmoqda. O'lik sun'iy yo'ldoshlar, tashlab ketilgan raketa qismlari — kosmosda axlat. Endi Oyga ham tashlayapmiz.

"Bu qolgan kosmik jihozlarni tozalashga beparvolik," dedi Bill Gray The Guardian nashriga.

To'g'ri. Kosmosga chiqishga harakat qilayotganimizda — Oy bazasini qurish, ko'proq missiyalar yuborish — yaxshi qo'shnicha bo'lish kerak. Bir-birimizga emas, tashrif buyurayotgan osmon jismlariga.

Oyda atmosfera yo'q, ob-havo yo'q, eroziya yo'q. Qolaversa, nima qoldirsangiz — shu yerga qoladi. Abadiy. Balki Oyni Yerning axlatxonaga aylantirishdan oldin o'zimizni tozalashni o'rganar ekanmiz.

Endi nima bo'ladi?

Olimlar qo'l silkitishmayapti. Janubiy Koreyaning Danuri oy orbitasi ikki tomonlama — urilish joyining oldingi va keyingi suratlarini olishi kerak. NASA Lunar Reconnaissance Orbiter ham tez orada shu hududdan o'tadi.

Ammo asl saboqlar boshqacha: kosmos katta, chiroyli va o'ziga yarasha jarangdor. Asrlar davomida uni qanday kashf etishni o'rgandik. Endi mas'uliyat bilan kashf etishni ham o'rganish kerak.

Keyingi marta Oyga qarasangiz, eslaysizmi: SpaceX'dan bir bo'lak shu yerdа yotibdi. Bu hech kim xohlamagan meros, albatta.