Yoqadigan kashfiyotlar kutilmagan joylardan chiqadi

Hech qachon o'ylab ko'rganmisiz — kechaginingiz bir zumda tarix sahifalariga aylanishi mumkinmi? Men ham shunday o'ylamasdim. Taqdiringizda esa bir zumda barchasi o'zgarib qoladi.

Aynan shunday holat 2023-yilda Qozoqistonning janubiy chekkalarida ro'y berdi.

Ikki odam, bir kashfiyot

Nursulton Ashkenov va Ahmet Zaripov — bu ikki nomni yodda saqlang. Ular odatiy xizmatini o'tayotgandi, cho'l bo'ylab aylanib yurib. Sandyktau tumani — Olmatodan ikki yuz chaqirim shimroqda, shu qadar zerikarli joyki, hatto vaqtingizni qayerda o'tkazishni ham unutishingiz mumkin.

Keyin ularning ko'zi bir narsaga tushdi.

Granit qoyaning yon tomonida inson yuzi o'yilgan edi. Tabiiy эмас, tasodifiy ham emas — kimdir qadimda buni ataylab yaratgan.

Qariyb o'tuz santimetr uzunlikdagi bu yuz — kattalik jihatidan katta emas, lekin ahamiyati boshqacha. Alkey Margulan arxeologiya instituti olimi Sergey Yariginning so'zlariga qaraganda, bu yuzda "keng ko'zlar, uzun burun va oldinga chiqqan lablar" bor. O'zingizni tasavvur qiling-chi: yuz asrlar davomida shu qoyaga qarab turibdi, kimgadir uni ko'rishni kutib.

Ular to'g'ri ish qildi — kashfiyotni xabar qilishdi. Mahalliy muzey va Favqulodda vaziyatlar vazirligi darhol voqea joyiga yetib keldi.

Bitta yuz emas, butun dunyo

Lekin kashfiyot shu yerda tugamadi.

Tadqiqotchilar keyinchalik aniqlashdi — bu yuz katta muqaddas majmuaning bir qismi ekan. Atrofta tepaliklar, menhir (Yevropaning g'arbiy qismidagi baland to'siqlar), qadimiy devor va hatto loyqa ham bor ekan.

Firefighterlar — ya'ni o't o'chiruvchilar — qadimiy sirlarning eshikini ochib qo'yishdi.

Qachon yaratilgan? Hammasi murosasiz

Mana shu yerdan voqea murakkablashadi.

Olimlar hali hamqadam emas:

Birinchi versiya: Bronza davri (miloddan avvalgi 3000-1200 yillar). Markaziy Osiyo va G'arbiy Yevropada shunga o'xshash naqshlar topilgan.

Ikkinchi versiya: Temir davri va o'rta asr turkiy madaniyatining izlari.

Uchinchi versiya: Milodiy IV-IX asrlar — Aqmola viloyati madaniy meros bo'limi 2025-yil oktabrda shunday xulosa berdi.

To'rtinchi versiya: Tevra — yaqinidagi bug'uda bug'u tasviri tushirilgan qadimiy qoyatosh miloddan avvalgi ikkinchi mingyillikka tegishli, lekin yuzning yoshi hali noma'lum.

Qiziqarli tomoni — qoyatosh yonida alohida yodgorlik toshi ham bor, unda bug'u o'yilgan. Ba'zi tadqiqotchilar uni yuzdan ham qadimiy deb hisoblashadi.

Bir qoya, bir yodgorlik toshi, bir necha davr, minglab savollar.

Nega bu muhim?

"Bir parcha qadimiy tosh topildi, xolos" — deyishingiz mumkin.

Lekin bir daqiqa:

Birinchidan — tarix hamma joyda. Bu odamlar arxeolog emasdi, lekin ular kuzatuvchanlikni ko'rsatishdi.

Ikkinchidan — Qozoqistonning chuqur tarixi ko'pincha chetda qoladi. Bu kashfiyot esa yuzlab yoki minglab yillar oldin odamlar bu yerda muqaddas joylar qurganini, san'at yaratganini, o'z izlarini qoldirganini ko'rsatadi.

Uchinchidan — javobsiz savollar menga yoqadi. Har doim ham hamma narsa aniq bo'lishi shart emas. Ba'zan eng qiziq joyi — bilmasligingiz.

Keyin nima bo'ladi?

Yaxshi yangilik — davlat bu joyni himoya ostiga oldi. Kelajakda saqlash, o'rganish va ommaga yetkazish rejalari bor.

Ertami yoki kechmi — kim biladi, balki bu yuzning siri ochiladi. Kim tasvirlangan — insonmi, xudomi, ajdodmi?

Yoki savollar ko'payadi. Ikkalasi ham yaxshi.

Xulosa

Bu voqeadagi eng zo'r qism — eng muhim kashfiyotlar eng kutilmagan odamlardan keladi.

Nursulton va Ahmetda PhD yo'q edi, moliyaviy grant yo'q edi. Ular shunchaki o'z ishlarini bajarishdi va kuzatuvchan bo'lishdi.

Shuning uchun keyingi safar tashqariga chiqganda — atrofingizga nazar soling. Tarix tuyoqlaringiz ostida yotibdi. Balki bir kun siz ham bir lahzaga arxeolog bo'lishingiz mumkin.

Men esa endi dalani borib, ba'zi qoyalarni shubha bilan ko'rib chiqsam kerak. Kim biladi, balki men ham kashfiyotchi bo'lib qolaman.