Więc... kto właściwie podjął tę decyzję?
Okej, jest coś, co ostatnio nie давало mi spokoju.
Kiedy decydujesz się na kawę, podnosisz rękę albo klikasz w inny artykuł — masz wrażenie, że w głowie siedzi jakiś mały dyrektor generalny i podejmuje decyzje. Jakby twoje pragnienia i przekonania weszły do sali konferencyjnej, przez chwilę debatowały, a potem wysłały executive order do ciała.
Tak właśnie wygląda podejmowanie decyzji od środka. Wszyscy to znamy.
Ale według profesora Toma Jamesa z Indiana University, to uczucie może być... powiedzmy, troszeczkę mylące.
Model kanapkowy, w który wierzą wszyscy
Przez dziesięciolecia naukowcy i zwykli ludzie wyobrażali sobie decyzje jako swego rodzaju linię produkcyjną w głowie:
- Najpierw postrzegasz coś (widzisz kawiarnię)
- Potem myślisz o tym (mmm, kofeina)
- Później podejmujesz wybór (okej, wchodzę)
- Na końcu działasz (nogi zaczynają iść)
Zakładaliśmy, że każdy krok ma swoją strefę w mózgu. Coś sensorycznego dzieje się tutaj. Myślenie — tam. Akcja motoryczna — gdzieś indziej. Czysto, elegancko, po kolei.
James nazywa to „modelem kanapkowym". Wrażenia na górze, działanie na dole, a pośrodku cognition robiąca wszystkie najważniejsze rzeczy.
Problem? James mówi, że nie ma żadnego konkretnego „centrum decyzyjnego" w mózgu, które by kierowało całą operacją. I szczerze mówiąc, troszeczkę mnie to zamurowało.
Gdzie zaczyna się jazda
James nie twierdzi, że decyzje nie istnieją albo że wolna wola to złudzenie (przynajmniej nie w tej pracy). Wysuwa dużo subtelniejszy i moim zdaniem dużo ciekawszy argument.
Sugeruje, że to, co nazywamy „decyzjami", może w rzeczywistości być właściwością emergentną — podobnie jak mokrość pojawia się z cząsteczek wody, ale nie ma żadnej pojedynczej „cząsteczki mokrości" ukrytej w kropli deszczu.
Zamiast dedykowanego podejmującego decyzje, James proponuje, że zachowanie wyrasta z ciągłego tańca między:
- Twoimi systemami sensorycznymi (co widzisz, słyszysz, czujesz)
- Twoimi systemami sensomotorycznymi (jak twoje ciało już się porusza)
- Twoimi systemami motorycznymi (rzeczywiste fizyczne działania)
- A nawet samym środowiskiem
To wszystko nie dzieje się w jakiejś uporządkowanej sekwencji. Dzieje się jednocześnie, cały czas ze sobą rozmawiając, i wyskakuje z tego to, czego doświadczamy jako „podejmowanie decyzji".
Analogie z centrum ciężkości
Chcesz wiedzieć, co naprawdę sprawiło, że to do mnie trafiło? James używa analogii od filozofa Daniela Dennetta.
Pomyśl o środku ciężkości samochodu. To super przydatna koncepcja — inżynierowie używają jej cały czas, żeby zrozumieć, jak pojazdy będą się zachowywać na zakrętach i jak uniknąć przewrócenia.
Ale jest jeden haczyk: środek ciężkości niczego nie robi. Nie możesz sięgnąć do samochodu, złapać środka ciężkości i go przesunąć. To nie jest fizyczna rzecz. To opis matematycznej relacji między wszystkimi częściami samochodu.
James sugeruje, że nasze poczucie „podejmowania decyzji" może działać tak samo. To użyteczny opis tego, co się dzieje — ale nie ma żadnego małego decydenta ukrytego w neuronach, który pociąga za sznurki.
Problem z uniwersytetem
Oto kolejna analogia, która we mnie została.
Mówimy rzeczy w stylu: „uniwersytet zdecydował zamknąć kampus dzisiaj". To całkowicie rozsądne stwierdzenie. Ale co tak naprawdę się wydarzyło?
No więc, pewnie prezes dostał telefon od prorektora, który monitorował prognozy pogody, które kierownik ds. infrastruktury zgłosił asystentce prorektora, która wspomniała o tym na zebraniu pracowników...
Chodzi o to, że „uniwersytet" nie jest prawdziwą jednostką podejmującą decyzje. To etykieta, której używamy dla całej masy połączonych ze sobą ludzi i procesów, którzy razem produkują wyniki, które wyglądają jakby były zamierzone.
James argumentuje, że nasze mózgi działają tak samo. Kiedy mówimy „ona zdecydowała się przyjąć tę pracę", używamy wygodnego skrótu. Ale prawdziwa neuronauka pod spodem obejmuje chaotyczną, piękną sieć procesów bez żadnego dyrygenta prowadzącego orkiestrę.
Ale zaraz — czy to znaczy, że decyzje nie są prawdziwe?
Oto gdzie myślę, że niektórzy mogą się poczuć nieswojo.
James szybko zaznacza: decyzje są nadal prawdziwe. Wciąż je podejmujemy. Język wciąż dobrze służy do opisywania zachowania.
Ale — i tutaj jest ten ciekawy twist — to, że opis jest użyteczny, nie oznacza, że odzwierciedla prawdziwy mechanizm.
Podobnie jak mówimy „słońce wzeszło dzisiaj rano" — to użyteczne i dokładne na co dzień. Ale technicznie rzecz biorąc, wiemy, że to Ziemia się obraca, a nie słońce płynie w górę. „Wschód słońca" to opis tego, co się dzieje, a nie przyczyna tego.
James to formułuje tak: „Mózg działa poprzez posiadanie procesów decyzyjnych lub kontrolnych. Produkuje zachowanie, które dobrze się tak opisuje. Ale nie potrzebuje procesu, który to robi, żeby to tak wyglądało."
Mały robot, który mówi wszystko
Może moja ulubiona część argumentu Jamesa to przykład z robotem.
Wyobraź sobie super prostego robota zbudowanego z zaledwie kilku modułów — jakieś czujniki, jakieś silniki, pare połączeń między nimi. Ten malutki gość potrafi podążać za ścianą i omijać przeszkody. Z zewnątrz wygląda prawie... celowo. Jakby chciał podążać za ścianą. Jakby miał cele.
Ale jest haczyk: w tym robocie nie ma żadnego systemu podejmującego decyzje. Żadnego małego AI ważącego opcje. Po prostu podstawowe okablowanie sensoryczno-motoryczne robi swoje.
A jednak wygląda tak, jakby podejmował decyzje.
To jest to, co James myśli, że może dziać się w naszych mózgach. Jesteśmy tym robotem — tylko nieskończenie bardziej złożonym, z miliardami połączeń — ale wciąż działającym na tej samej podstawowej zasadzie: zachowanie wyrastające z interakcji, nie z centralnego dowództwa.
Co to wszystko oznacza dla ciebie i dla mnie?
Szczerze? Prawdopodobnie niewiele się zmienia w naszym codziennym życiu.
Wciąż będziemy czuli, że podejmujemy wybory. Wciąż będziemy używać słów w stylu „zdecydowałem się na..." i to w porządku. Język działa. Doświadczenie jest prawdziwe.
Ale może — tylko może — to zmienia sposób, w jaki myślimy o sobie.
Nie jesteśmy małymi dyrektorami rządzącymi naszymi neuronami. Jesteśmy bardziej jak... ekosystemy. Złożone, ciągłe rozmowy między mózgiem, ciałem i środowiskiem, produkujące bogate doświadczenie bycia świadomą istotą podejmującą wybory w świecie.
I szczerze mówiąc, myślę, że to coś pięknego.
Pomysł, że nie ma „prawdziwego ciebie" podejmującego decyzje, może brzmieć strasznie albo nihilistycznie. Ale dla mnie to jest odwrotnie. To sugeruje, że ty — twoja osobowość, twoje wybory, twoje poczucie siebie — wyrastają ze wszystkiego, czym jesteś, i ze wszystkiego, czego doświadczyłeś. Nie jesteś stałą rzeczą. Jesteś procesem. Pięknym, skomplikowanym, ciągle zmieniającym się procesem.
To całkiem niezwykłe, kiedy się nad tym zastanowić.
Źródło: ScienceDaily