Quyosh tizimining yashirin konveyeri

4,6 milliard yil oldinga nazar tashlasak, Quyosh atrofida ulkan gaz va chang gardobi aylanib turganini ko‘ramiz. Bu gardob ichida mayda zarralar bir-biriga urilib, yopishib, asta-sekin kattalashib borardi. Oxir-oqibat ular sayyoralar, asteroidlar va boshqa tosh jismlarga aylandi.

Bu jarayon oddiy tuyulishi mumkin. Aslida esa unday emas edi.

Olimlarni qiynagan savol

Olimlar allaqachon sayyoralar protoplanetar diskdan hosil bo‘lganini bilishardi. Lekin har bir hududning sharoiti boshqacha edi — ba’zilari issiq, ba’zilari sovuq, ba’zilarida modda ko‘p, ba’zilarida kam. Shunday turlicha sharoitda qanday qilib bir xil tosh jismlar hosil bo‘lgan?

Germaniyaning Max Planck instituti olimlari shu savolga javob topishga harakat qilishdi. Ularning xulosasi hayratlanarli: Yupiter orbitasining tashqarisida millionlab yillar davomida “sayyora zavodi” ishlagan.

Yupiterning chang tutqichi

Yupiter o‘z atrofidagi gaz va changni yig‘ayotganda, uning yaqinida bo‘shliq hosil bo‘ldi. Lekin bu bo‘shliqning chekkasida bosim keskin oshib, chang va tosh parchalarini o‘ziga tortib turardi. Bu joyda sharoit juda qulay bo‘lib, sayyoralar asosini tashkil qiluvchi jismlar — planetesimallar hosil bo‘lishi uchun ideal muhit yaratilgan.

Olimlar bunday “chang tutqichlar” haqida oldin ham taxmin qilishgan. Lekin ular uzoq vaqt davomida turli xil jismlarni hosil qila olishi mumkinmi — buni bilishmagan.

Kompyuterlar qadimgi sirni ochdi

Tadqiqotchilar Quyosh tizimining dastlabki davrini batafsil modellashtirdilar. Ular chang zarralarining to‘qnashuvidan tortib, katta bo‘laklarning harakatigacha hamma narsani kuzatishdi.

Natija hayratlanarli chiqdi: Yupiterning tashqarisidagi hudud taxminan 2 million yil davomida bir necha avlod planetesimallarni hosil qilgan. Har bir avlod oldingisidan farq qilgan.

Dastlabki 500 ming yilda mayda va mo‘rt materiallar tez sarflangan, keyin yana to‘plana boshlagan. Yupiterning tortish kuchi esa kattaroq bo‘laklarni ushlab turib, mayda zarralarga o‘tkazib yuborgan. Natijada ikki xil turdagi planetesimallar hosil bo‘lgan — biri mo‘rt materiallardan, ikkinchisi qattiqroq moddalardan.

Meteoritlar dalil sifatida

Bu farazni tasdiqlash uchun olimlar meteoritlarni o‘rganishgan. Meteoritlar — dastlabki Quyosh tizimining vaqt kapsulalari. Ularning tarkibi va yoshi laboratoriyalarda o‘rganilgan.

Xususan, “karbonli xondritlar” deb ataluvchi meteoritlar Yupiterning tashqarisida hosil bo‘lgan. Ularning ayrimlari mayda va mo‘rt bo‘lsa, boshqalari ichida kattaroq bo‘laklar bor. Kompyuter modellarida hosil bo‘lgan ikki xil planetesimal ham xuddi shu xususiyatlarga ega ekan.

“Birinchi marta meteoritlarning laboratoriya tadqiqotlari natijalarini erta Quyosh tizimi simulyatsiyalari orqali aniq takrorlay oldik,” — deydi institut direktori Torsten Kline.

Bu nimani anglatadi?

Bu kashfiyot sayyoralar qanday paydo bo‘lganini tushunishga yordam beradi. Shuningdek, boshqa yulduz tizimlaridagi sayyoralarning joylashuvini tushunish uchun ham foydali. Demak, milliardlab yillar avval bizning Quyosh tizimimizda ham o‘ziga xos “zavod” ishlagan — bitta halqa shaklidagi hududda sayyoralar uchun qurilish materiallari ishlab chiqarilgan.

Erta Quyosh tizimi betartib bo‘lsa-da, butunlay tasodifiy emas edi. Unda ma’lum qonuniyatlar bo‘lgan.