Bir Volkan, İki Farklı Kişilik: Bilim İnsanları Ölümcül Desenleri Çözüyor

Bir kola şişesini çalkalayıp açtığınızda ne olduğunu biliyorsunuzdur. Masaya, kıyafetlerinize, her yere fışkıran o can sıkıcı köpük. İşte bilim insanları, volkanların da tam olarak bunu yaptığını kanıtlıyor — sadece ölçek biraz daha büyük.

Cornell Üniversitesi'nden bir araştırma ekibi, İtalya'daki Etna Yanardağı'nı inceleyerek volkanik patlamalar hakkındaki bildiklerimizi temelden sarsan sonuçlara ulaştı. Bu yanardağ dünyanın en aktifi ve aynı zamanda en "kararsız" olanlarından biri.

Aynı Dağdan İki Farklı Patlama

Araştırmacılar Etna'nın iki büyük patlamasını karşılaştırdı. Biri milattan önce 122'ye, diğeri yaklaşık 4.000 yıl öncesine ait. Aralarında sadece birkaç bin yıl var, ama patlamaların karakterleri tamamen farklı.

MÖ 122'deki patlama Plinian seviyesindeydi — yani en güçlü patlama kategorisi. Bu isim, MS 79'da Vezüv'ün patlamasını gözlemleyen Plinius Yaşlı'dan geliyor. Ama ilginç olan şu: bu patlama aniden olmadı.

Magma yüzeye çıkmak yerine 22 kilometre derinlikten yükselmeye başladı. Sonra yavaşladı ve yüzeye yaklaşık 2-5 kilometre kala haftalarca bekledi. Basınç yavaşça birikti, gazlar kontrollü şekilde salındı. Sonra, haftalar sonra, büyük patlama geldi.

Diğer patlamada işler tamamen farklıydı. 4.000 yıl önceki Fall Stratified patlamasında magma 24-30 kilometre derinlikten saatler içinde yüzeye ulaştı. Saatler. Haftalar değil, saatler.

Gizli Silah: Görünmez Gazlar

Peki bu iki patlama arasındaki farkı ne belirliyor?

Ekip, magma içinde oluşan mikroskobik kristalleri incelemek için Raman spektroskopisi tekniğini kullandı. Bu kristallerin içinde insan saçının kalınlığının yüzde biri büyüklüğünde gaz kabarcıkları var. Bu kabarcıkları analiz ederek araştırmacılar magma içindeki basıncı ve derinliği hesaplayabildi.

Bulgu şu: hızlı patlamada karbondioksit yoğunluğu çok yüksekti. Yavaş patlamada ise su buharı baskındı.

Bazı yanardağlar karbondioksit ağırlıklı, bazıları su buharı ağırlıklı. Etna ikisini birden barındırıyor. Karbondioksit egemen olduğunda işler hızlı ve derinden gelişiyor. Su buharı devreye girdiğinde patlama daha sığ seviyelerde ve yavaşça hazırlanıyor.

Neden Önemli?

Araştırma lideri Profesör Esteban Gazel'in söylediği gibi: bir yanardağı "çalkalamadan" önce ne kadar gazla dolu olduğunu bilirsek, ne tür bir patlama beklememiz gerektiğini öngörebiliriz.

Yani haftalar içinde gelişecek ve tahliye için zaman tanıyacak bir patlama mı olacak, yoksa saatler içinde hiç uyarı vermeden patlayacak bir facia mı? Bu bilgi binlerce insanın hayatını kurtarabilir.

Sonuç

Etna yüzeyden bakınca sakin görünebilir — yüzyıllardır aktif, hatta turistlerin rağbet ettiği bir yer. Ama derine indiğinizde, milyonlarca yıl önce hangi gazın egemen olduğuna bağlı olarak tamamen farklı davranabilen bir yapı görüyorsunuz.

Bir kola şişesi açarken bir an durup düşünün: İtalya'da gezegen benzer bir şey yapıyor, sadece ölçek biraz daha büyük. Ve şimdilik, insan saçından ince kristalleri inceleyen bilim insanları sayesinde uyarı işaretlerini okumayı öğreniyoruz.