Bilim Tarihinin En Acı Hikâyelerinden Biri: Ebe Kurbağası ve Paul Kammerer

Bilmukemmel bir kurbağa, fazla dürüst bir bilim insanı ve belki de bir tuzak. Birleşince ortaya çıkan şey, bilim tarihinin en dokunaklı öykülerinden biri.

Ebe Kurbağası: Evrimin Tuhaf Babası

Bu küçük kurbağa türü, evrimin belki de espri yaptığı anlardan birinde ortaya çıkmış olmalı. Normal kurbağalar yumurtalarını su bırakır. Ama ebe kurbağası (Alytes obstetricans) karada çiftleşir. İşte burası ilginç: erkek kurbağa, eşinin dölleme sonucu oluşan yumurtaları arka bacaklarına dolayarak taşır. Kaskatı bir sırt çantası gibi. Adı da buradan geliyor — ebe kurbağası.

Karasal ortamda çiftleşmeye evrildikleri için erkeklerin ayaklarında sucul türlerdeki gibi pürüzlü "çiftleşme yastıkçıkları" yok. O lastik doku, sadece suda yaşayan kurbağalara özgü.

Paul Kammerer: Zamanının Ötesinde Bir Bilim İnsanı

1900'lerin başında Kammerer, Viyana'nın Prater parklarındaki Vivarium'da çalışıyordu. Araştırma akvaryumu ve teraryumu bir arada barındıran bu mekânda, çoğumun varlığından bile haberi olmadığı canlılarla uğraşıyordu.

Kammerer'in peşinde olduğu şey ise biyolojinin en tartışmalı fikirlerinden biriydi: Lamarkçılık.

Jean-Baptiste Lamark'in adını taşıyan bu teori, anne babaların yaşamları boyunca kazandığı özelliklerin -mesela yoğun çalışmadan dolayı güçlenen kaslar gibi- sonraki nesillere aktarılabileceğini öne sürüyordu. Aslanın biri koşarak kaslarını geliştirdi, o kaslar çocuklarına geçti.

Birinci Dünya Savaşı sonrası bu tartışma iyice kızıştı. Sovyetler Birliği Lamarkçılığı benimsedi; çünkü çevresel dönüşüm fikrine uyuyordu. Batılı bilim insanları ise Neo-Darwinci görüşü etrafında toplandı. Bilimsel bir mesele, ideolojik bir savaşa dönüşmüştü.

Her Şeyi Başlatan Deney

Kammerer'in yaptığı şu idi: ebe kurbağalarını su ortamında birkaç nesil boyunca çiftleştirdi. Ve beklenmedik bir şey oldu — yavrular bacaklarında çiftleşme yastıkçıkları geliştirmeye başladı. Karada çiftleşen ve bu dokunaçlardan yoksun olması gereken kurbağalarda!

Eğer bu doğruysa, kurbağalar çevreye yanıt olarak yeni özellikler geliştiriyor ve bunları yavrularına aktarıyordu. Lamarkçılık haklı çıkıyordu!

Ya da öyle görünüyordu.

Şüpheler

İşte hikâyenin trajikleştiği nokta burası. Kammerer'in kendisi bile bu deneyin herkesin istediği şeyi kanıtlayıp kanıtlamadığından emin değildi.

1923'teki bir konferansta Kammerer şunu itiraf etti: belki de bu, edinilmiş özelliklerin kalıtımı değildi. Ebe kurbağası basitçe atalarına geri dönüyor olabilirdi. Milyonlarca yıl önce çiftleşme yastıkçıkları normaldi, kara yaşamına geçişle birlikte bu özellik kayboldu. Suyun içine geri koyunca — işte karşınızda, uyuklayan aile yadigârı yeniden ortaya çıktı.

Kammerer'in salamanderlar, deniz salyangozları ve kör mağara semenderleri üzerindeki çalışmaları çok daha sağlam kanıtlar sunuyordu. Ama kimse oralara bakmak istemedi.

Skandal

Ağustos 1926'da, Kammerer'in ölümünden haftalar önce, Nature dergisi bir haber yayımladı. Laboratuvarından alınan korunmuş bir numuneye, çiftleşme yastıkçıkları varmış gibi görsün diye mürekkep enjekte edilmişti. Bir laboratuvar asistanı mı yapmıştı, bir düşman mı? Kanıt sahtece.

Bilim dünyası hemen saldırdı. Genetiğin kurucu babalarından William Bateson, kendi laboratuvarında Kammerer'in sonuçlarını tekrarlayamamıştı. Farklı koşulların farklı sonuçlar doğurabileceğini kabul etmek yerine, Kammerer'in dolandırıcı olduğuna ikna oldu. Ebe kurbağasını eline aldı ve silah yaptı.

Son

23 Eylül 1926'da Paul Kammerer, Viyana dışındaki ormana yürüdü ve ateş etti. İntihar notunda meslektaşlarının kendisine haksız davrandığından şikâyet ediyordu. Haklıydı belki de.

Ama bu hikâyede beni en çok rahatsız eden şu: ölümünden hemen önce Kammerer, Moskova'ya taşınmak için eşyalarını topluyordu. Ivan Pavlov'la birlikte yeni bir araştırma enstitüsü kuracaktı. Ne olursa olsun, hâlâ talep görüyordu. Hâlâ inananları vardı.

Ve aslında hâlâ tam olarak ne olduğunu bilmiyoruz. Kammerer mi numuneyi sahteleştirdi, yoksa onu yok etmek için mi başkası yaptı, patronunu memnun etmeye çalışan fazla hevesli bir asistan mı?

Bu Hikâye Ne Anlatıyor?

Bilim nesnel olmalı, değil mi? Kanıt nereye giderse oraya bakalım. Ama bu hikâye bize bilim insanlarının da insan olduğunu hatırlatıyor. Egoları, siyasi bağlılıkları ve "haklı olma" arzuları var. Lamarkçılık Sovyet ideolojisiyle özdeşleştiğinde, onu desteklemek tehlikeli hale geldi. Kammerer sadece bir bilim insanı değildi; ideolojik bir savaştaki potansiyel bir semboldü.

Tragik ironi şu: Kammerer'in Lamarkçılığa dair asıl güçlü kanıtları, atavizm olarak Dismiss edilemeyecek deneylerden geliyordu. Ama kimse onlara bakmak istemedi. Herkes ebe kurbağasını, o güzel tuhaf yaratığı, kesin kanıt olarak görmek istedi.

Yüzyıl sonra bile çevrenin bizi ve çocuklarımızı ne kadar şekillendirdiğini tartışıyoruz. Epigenetik, deneyimlerin DNA'mız üzerinde gelecek nesilleri etkileyen kimyasal işaretler bırakabildiğini gösterdi. Belki Kammerer sonunda haklıydı — sadece zamanı çok erken, konusu çok tartışmalıydı.

Bir şey kesin: ebe kurbağası sonsuza kadar Paul Kammerer'le anılacak. Ya bilimsel dolandırıcılık yapan bir adam ya da bununla yok edilen bir adam. Ve belki de hiçbir zaman hangisi olduğunu bilemeyeceğiz.