Beyninin Sessiz Ustası: Astrositler

Düşün bir dakika. Yıllardır beynini "nöronlar" ve "sinapslar" üzerinden tanıyorsun. Elektrik sinyalleri, ateşlenmeler falan. Klasik hikaye. Peki ya beyninin yüzde doksanını oluşturan bir hücre türü yüzyıldır görmezden geliniyorsa?

Evet, yüzde doksan.

Bu beni bulduğumda gerçekten şaşırdım doğrusu.

Astrosit Kim?

Astrositler, beyninde yaşayan küçücük, yıldız şeklinde hücreler. İsme bak, Grekçe "yıldız"dan geliyor. Adı üstünde, uzaydan birileri beyninin içine bakmış olsa, bu hücreler kesin dikkatlerini çekerdi.

Ama asıl ilginç olan şu: Bilim insanları uzun süre bu hücrelere "dekor" gözüyle baktı. Nöronlar yetenekli, çalışkan, asıl işi yapan taraftarlar. Astrositler ise tribünde oturup izleyen, belki arada su dağıtan destekçiler.

Büyük hata.

Düşün şimdi şunu: Beynindeki her on hücreden dokuzu glial hücre. Astrositler bu ailenin en kalabalık üyeleri. Nöronlar mı? Onlar azınlık.

Dokuz bire bir. Bunu biraz düşün.

Beynin Karanlık Maddesi

Oregon Sağlık ve Bilim Üniversitesi'nden Kevin Guttenplan'ın bir benzetmesi var, onu çok sevdim: Astrositler beynin "karanlık maddesi" gibi.

Karanlık madde evrenin büyük kısmını oluşturur ama doğrudan göremezsin. Yine de olmasa her şey çöker. Galaksiler dağılır, gezegenler kaybolur, kozmik denge altüst olur.

Astrositler için de durum benzer.

"Onlar tutkal," diyor Guttenplan. (Glial hücreler, Yunanca "tutkal" kelimesinden geliyor zaten.) "Beynin nasıl çalıştığını sadece nöronlara bakarak anlamaya çalıştık ve her şeyi açıklayamıyorduk. Şimdi astrositleri de hesaba katınca puzzle parçaları yerine oturmaya başlıyor."

Balıklar Pes Ettiğinde

İşte asıl ilginç kısım burası.

Araştırmacılar zebrabalıklarını bir tür sanal gerçeklik akvaryumuna koymuş. Balık ne kadar ileri yüzmeye çalışsa, sanki geri itiliyormuş gibi hissetmiş. Sonunda balıklar vazgeçmiş, yani pes etmişler.

Ama işin püf noktası şu: Pes etme kararını astrositler vermiş.

Bu küçük yıldız şeklindeki hücreler, tekrarlanan "başarısızlık" sinyallerini algılamış ve yüzme girişimlerini sağlayan motor devreyi kapatmışlar.

Nöronları izlememişler. Yönetmişler. Neye, ne zaman, nasıl pes edileceğine karar vermişler.

Bilimi Baştan Yazmak

Yüz yılı aşkın süredir nörobilim nöron odaklı ilerledi. Nöronlar nasıl haberleşir, sinapslar nasıl çalışır, sinyaller nasıl ilerler. Etkileyici, ayrıntılı, nöron-merkezli bir tablo.

Ama şimdi anlıyoruz ki astrositler sadece sahne arkası ekibi değil. Aktif katılımcılar.

Hesaplama yapıyorlar. Nörotransmitterlere yanıt veriyorlar. Nöronların nasıl davrandığını, devrelerin ne zaman açılıp kapandığını şekillendiriyorlar.

Washington Üniversitesi'nden Dr. Thomas Papouin'in dediği gibi, bu "konvansiyonel bilgeliği alt üst ediyor."

Ve bence bu çok güzel bir şey. Bilimin en güzel yanı, "yanıldığımızı kabul etmek" cesaretini gösterebilmesi. Bu zayıflık değil, bilimin ta kendisi.

Senin İçin Ne Anlama Geliyor

Şimdi biraz kişisel düşünelim.

Astrositleri anlamak, beyin hastalıkları ve ruh sağlığı sorunları için yeni tedavi yolları açabilir. Bu hücreler kaygı, korku, karar verme gibi süreçlerde rol oynuyorsa, onlara özellikle yönelik tedaviler geliştirmek mümkün olabilir.

Belki de bazı beyinlerin farklı çalışmasının sırrı sadece ateşlenen nöronlarda değil, o nöronlara ne zaman, nasıl ateşleneceğini söyleyen yıldız şeklindeki bu hücrelerde gizli.

Araştırmalar henüz erken aşamada. Astrositleri ciddi ciddi incelemeye başlayalı yalnızca on yıl oldu. Ama potansiyel devasa.

Son Söz

Bir dahaki sefere kaygılanıp karar veremediğinde ya da zor bir şey karşısında pes etmek yerine direnmeyi seçtiğinde, bir an durup astrositlerini düşün.

Bu mütevazı, görmezden gelinmiş, yıldız şeklindeki hücreler sessiz sedasız her şeyi yönetiyormuş meğer.

Beynimiz sandığımızdan çok daha gizemli, çok daha karmaşık, çok daha büyüleyici çıktı. Ve ben bunu seviyorum.