Slakken met een deurtje: hoe burgerwetenschappers een verborgen wereld ontdekten

Geloof me, je wilt hier over lezen.

Stel je voor: je loopt door de ruige bergen van het Durmitor National Park in Montenegro, misschien een beetje buiten adem na een steile klim. Je bent op zoek naar slakken — want dat doen wetenschappers soms, ze keerden stenen om. En dan vind je er eentje. Klein hoor. Zo klein dat je er makkelijk zes op je duimnagel kwijt zou kunnen.

Maar wacht.

Een deurtje dus?

Deze slak heeft een huisje van zo'n 6 millimeter — ongeveer de dikte van een AAA-batterij. Schattig, toch? Maar dan komt het: het huisje heeft iets onverwachts. Aan zijn staart zit een klein schijfje dat precies als een deurtje werkt.

Voelt de slak zich bedreigd? Trekt hij zich terug naar binnen en... klik. Het deurtje gaat dicht. De opening is helemaal afgesloten totdat ons kleine vriendje besluit dat het weer veilig is.

De meeste landslakken hebben dit niet. Die zitten gewoon met hun huisje wagenwijd open. Maar deze twee nieuwe soorten? Die hebben beveiliging.Privacy. Een piepklein slakkenappartement met een slot.

En dan nog dit: hun ogen zitten ook raar. In plaats van op steeltjes bovenop hun kop (zoals je zou verwachten bij een slak) zitten de ogen aan de zijkanten van hun kop. Alsof de natuur dacht: "Laten we het standaardontwerp eens door elkaar gooien."

Burgerwetenschappers doen échte ontdekkingen

Dit vind ik het mooiste aan dit verhaal: de nieuwe soorten zijn gevonden door gewone mensen. Niet zomaar gewone wetenschappers — échte burgers, toeristen, studenten en natuurbeschermers die meededen met expedities van Taxon Expeditions.

Tussen 2018 en 2025 verkenden teams het Durmitor National Park en de Komarnica-kloof in Montenegro. Ze vonden de slakken op verschillende plekken, maar het bijzondere is: ze wisten aanvankelijk helemaal niet dat ze iets hadden gevonden dat nog nooit eerder was gedocumenteerd. Dat werd pas duidelijk na zorgvuldig onderzoek en genetische analyses in het veldlaboratorium.

Eén deelnemer, Janine Buisman, was musicus uit Nederland. Ze was zo enthousiast dat ze later medeauteur werd van het wetenschappelijke artikel over deze soorten! Van toerist naar gepubliceerde wetenschapper in één avontuur. Hoe gaaf is dat?

De naamsverklaring

De slakken werden genoemd naar de plekken waar ze werden gevonden. Cochlostoma dobrido komt van het Dobri Do-plateau, hoog in de bergen van Durmitor. Cochlostoma komarnica is vernoemd naar de Komarnica-kloof, het adembenemende gebied ten zuiden van Durmitor (dat momenteel geen beschermde status heeft).

De naamgeving ging door stemming op de camping. Ik kan het me zo levendig voorstellen: een groepje vieze, uitgeputte onderzoekers rond een kampvuur, aan het debatteren over hoe ze deze kleine wezentjes zouden noemen. "Ik stem voor Dobri Do!" "Nee nee, wat dacht je van—" "Dat kan niet, Greg, we hebben al een Dobri Do—"

Het thuis van de slakken is in gevaar

Hier wordt het verhaal een beetje triest.

De Komarnica-kloof waar Cochlostoma komarnica leeft, staat op de planning voor een waterkrachtdam en stuwmeer. Als dat er komt, verdrinkt het deze wilde rivierkloof en vernietigt het alles wat daar leeft — inclusief soorten die we nog niet eens hebben ontdekt.

Jovana Đokic, bioloog bij de Montenegrijnse Ecologenvereniging, zegt het gewoon: "Dit zal de wilde rivierkloof en alle biodiversiteit daarin vernietigen, inclusief veel soorten die potentieel nog onbekend zijn voor de wetenschap."

En hier komt het: we hebben het over een soort die we net hebben gevonden. Een soort die een week geleden nog onbekend was voor de wetenschap. En nu, nog voordat we zelfs maar een Nederlandse naam hebben bedacht, kan het zijn thuis al verdwijnen.

De Montenegrijnse Ecologenvereniging vraagt om de Komarnica-kloof toe te voegen aan het UNESCO Werelderfgoed van Durmitor en om de waterkrachtplannen te laten varen. Ze stellen — en ik denk met reden — dat "waterkracht geen groene of duurzame energie is wanneer het een uniek ecosysteem als dit vernietigt."

Waarom dit belangrijk is

Wat me het meest raakt aan dit verhaal: we vinden nog steeds nieuwe soorten in Europa. Niet in de diepten van de Amazone. Niet in ongekartografeerde grotten in Azië. In Europa, een van de meest grondig bestudeerde continenten op aarde.

Dat zegt ons twee dingen. Ten eerste: er is nog zoveel dat we niet weten over onze eigen planeet. Ten tweede: de plekken die we nog niet hebben onderzocht? Die zijn het waard om te beschermen. Want in de Komarnica-kloof alleen al leven waarschijnlijk tientallen soorten die we nooit hebben gezien, hun kleine leventjes leidend in een kloof die over een paar jaar misschien niet meer bestaat.

Deze twee piepkleine slakken met hun slimme schelpendeurtjes herinneren me eraan dat verwondering niet groot hoeft te zijn om belangrijk te zijn. Soms is het 6 millimeter lang, bedekt met algen, zittend op een kalksteenrots in Montenegro.

Laten we ervoor zorgen dat deze kleintjes een thuis hebben om naar terug te keren.