Het dodelijkste rampjaar dat je waarschijnlijk nooit hebt gehoord

Even een vraag: wat was de dodelijkste gebeurtenis in de menselijke geschiedenis?

De meeste mensen denken aan de Tweede Wereldoorlog. Of de pest. En ja, dat waren verschrikkelijke dingen. Maar hier is een weetje dat je misschien verrast: een van de meest dodelijke rampen ooit was geen oorlog, geen ziekte, en amper iemand praat erover.

Tussen 1876 en 1878 stierven ongeveer 50 miljoen mensen. Dat is roughly de bevolking van Spanje en Portugal samen. Weg. In drie jaar tijd.

Wat veroorzaakte het? Een super El Niño. En eerlijk? Sinds ik hierover las, kan ik de slaap niet goed vatten.

Even uitleggen: wat is El Niño eigenlijk?

Je hoort vast weleens over El Niño in het weerbericht. Maar wat gebeurt er eigenlijk?

Stel je de Stille Oceaan voor. Normaal gesproken waaien passaatwinden van oost naar west en duwen warm water richting Azië. Koud water welt op bij Zuid-Amerika. Het is een stabiel, voorspelbaar systeem.

Maar om de paar jaar verandert er iets. Die passaatwinden verzwakken of draaien zelfs om. Het koude water stopt met opwellen en al dat warme water gutst terug richting Amerika. Dat is El Niño. (La Niña is het tegenovergestelde — dan worden die winden juist extra sterk.)

Voor ons in West-Europa betekent El Niño meestal vreemd weer. Warmere winters hier, overstromingen daar. Onhandig, maar niet wereldschokkend.

Behalve als dat wel zo is.

1877: het jaar dat alles misging

1877 was anders. Historici en klimaatwetenschappers weten nu dat dit niet zomaar een El Niño was — dit was een monster. De sterkste in de geregistreerde geschiedenis tot dat punt.

In Minnesota beleefden mensen hun warmste winter ooit. In Minnesota! Een staat die juist trots is op zijn strenge winters. De Twin Cities hadden een gemiddelde temperatuur van min 2 graden Celsius die winter — ongelooflijk zacht voor de locals.

Maar het echte leed speelde zich elders af.

India kreeg te maken met catastrofale droogtes. Moessons bleven uit. Rivieren die vol had moeten zijn, droogden op. Oogsten verdorden op het veld. In China troffen overstromingen en hongersnoden hele provincies. Brazilië, delen van Afrika — nergens werd gespaard. Samenlevingen die economisch toch al op het randje balanceerden, vielen simpelweg om.

De dodentol kwam niet alleen door honger. Ziektes volgden. Cholera-uitbraken. Mensen te zwak om te werken, te arm om voedsel te kopen dat er niet was. Het sociale weefsel van gemeenschappen desintegreerde.

Onderzoekers omschreven het later als " Arguably de ergste milieuramp die de mensheid ooit heeft getroffen." Laat dat even bezinken. Ergere dan welke aardbeving dan ook. Ergere dan de tsunami van 2004. Ergere dan de meeste oorlogen.

Het was niet alleen het weer

Hier wordt het verhaal echt interessant — en eerlijk gezegd enger.

Ja, de El Niño was uitzonderlijk sterk. Maar recent onderzoek suggereert dat het weerfenomeen alleen niet zo'n hallucinant sterfte had veroorzaakt. Het echte probleem was een perfecte storm — excuses voor de woordspeling — van omstandigheden die op elkaar stapelden.

Voor 1876 was de tropische Stille Oceaan jarenlang ongewoon koel geweest. De Indische Oceaan ontwikkelde iets dat een Indische Oceaan-dipool heet — denk aan El Niño's neefje — in recordsterkte. De Atlantische Oceaan was warmer dan normaal. Al deze factoren combineerden en versterkten elkaar tot iets ongekends.

Maar hier komt het griezelige deel: onderzoekers stellen dat koloniale politiek en economische systemen een natuurramp veranderden in een catastrofe.

"Politieke en economische factoren, met name het verwaarlozen of vernietigen van traditionele systemen voor water- en graanopslag, waren verantwoordelijk voor het omzetten van oogstmislukkingen in ongekende massale sterfte," aldus een studie.

Met andere woorden: menselijke keuzes — vaak gemaakt door koloniale mogendheden die nulletje gaven om lokale bevolkingen — haalden de buffers weg die gemeenschappen normaal gesproken hielpen om slechte jaren te overleven.

Moeten we ons zorgen maken?

Dus hier is de hamvraag: kan dit opnieuw gebeuren?

Wetenschappers hebben dit onderzocht. En hier wordt het ongemakkelijk: statistisch gezien was de El Niño van 1877-78 niet significant sterker dan andere grote El Niño's in de recente geschiedenis. We hebben vergelijkbare monsters gezien in 1982-83, 1997-98 en 2015-16.

Elk daarvan richtte flinke schade aan — denk aan de 1997-98 gebeurtenis met miljarden aan schade en duizenden doden. Maar geen ervan kwam ook maar in de buurt van de 50 miljoen doden van 1877-78.

Dus wat is er anders nu?

Ten eerste: klimaatverandering. Onze oceanen zijn warmer dan in de afgelopen 100.000 jaar. Dit garandeert geen nieuwe mega-hongersnood, maar het betekent wel dat El Niño's heviger kunnen uitpakken. Meer hitte betekent meer energie in het systeem. Meer extremen.

Ten tweede: we hebben nu moderne landbouwtechnologie. We monitoren deze patronen. Landen kunnen zich voorbereiden. Niemand voorspelt momenteel een massale hongersnood.

Maar eerlijk? Dat stelt me maar half gerust.

Omdat hier het punt zit dat onderzoekers willen dat we begrijpen: de Grote Hongersnood van 1877-78 toont ons "het ergste dat kan gebeuren." Het is een blauwdruk voor catastrofe, en niet alleen een klimaatcatastrofe.

Wanneer je extreem weer combineert met slechte infrastructuur, ontoereikende sociale vangnetten en politieke systemen die kwetsbare bevolkingsgroepen blootstellen — dán krijg je 50 miljoen doden in drie jaar.

De conclusie

Ik wil dit niet eindigen in puur doom-and-gloom. Maar ik wil ook niet doen alsof dit gewoon een fascinerend historisch weetje is. Dit is echt gebeurd. Het kan opnieuw gebeuren.

Het goede nieuws: we zijn niet machteloos. Wetenschappers houden het in de gaten. Vroege waarschuwingssystemen bestaan. We hebben landbouwtechnologie die 19e-eeuwse boeren niet konden dromen.

Maar de hongersnood van 1877-78 herinnert ons eraan dat onze systemen ertoe doen. Dat klimaatrampen niet in een vacuüm bestaan. Dat hoe we ons voorbereiden — of falen ons voor te bereiden — bepaalt of een flinke El Niño een ongemakje is of een apocalypse.

Dus de volgende keer dat je over El Niño hoort in het weerbericht, denk dan aan die 50 miljoen mensen. En vraag je af: als de volgende super El Niño toeslaat, zijn we er klaar voor?

Ik hoop van wel. Maar ik ben er niet helemaal gerust op.

Wat denk jij? Doen we genoeg om ons voor te bereiden op klimaatextremen? Laat het weten hieronder — ik hoor graag je perspectief.