Wat als bewustzijn overal kan bestaan, behalve zoals wij dat kennen?

Laat me je een vraag stellen die me de laatste tijd wakker houdt: Wat als het universum vol zit met wezens die bewustzijn hebben, maar dan in vormen die we ons niet eens kunnen voorstellen?

Ik weet het, het klinkt als het begin van een sciencefictionfilm. Maar wacht even, want echte filosofen maken dit argument. En ze brainstormen niet zomaar wat.

Eric Schwitzgebel van UC Riverside en Jeremy Pober van de Universiteit van Lissabon publiceerden onlangs een paper die als een splinter in mijn hoofd is gaan zitten. Hun kernidee? Bewustzijn heeft misschien helemaal geen aardse biologie nodig.

Wacht, bewustzijn zonder vlees en bloed?

Laat me dit uitleggen. We hebben altijd aangenomen — zonder het echt te betwijfelen — dat bewustzijn samengaat met hersenen, neuronen en al dat zachte biologische spul. We zijn tenslotte van vlees gemaakt, dus we nemen aan dat bewuste wezens ook van vlees gemaakt moeten zijn, toch?

Maar Schwitzgebel en Pober draaien die aanname om. Ze proberen niet precies te definiëren wat bewustzijn is (filosofen discussiëren daar al millennia over zonder enige oplossing). In plaats daarvan stellen ze een simpelere vraag: Moet bewustzijn wel afhangen van onze specifieke biologie?

Hun antwoord? Waarschijnlijk niet.

Het "Beker" Argument (Echt waar)

Hier wordt het interessant. De onderzoekers gebruiken een concept dat filosofen "substraatflexibiliteit" noemen. Laat je niet afschrikken door de jargon — het is eigenlijk best logisch.

Denk aan een beker. Een beker kan van glas, plastic, keramiek, metaal of zelfs papier gemaakt zijn (als je optimistisch bent). De beker-heid van de beker kan het niet schelen waarvan hij gemaakt is, zolang hij maar je koffie vasthoudt zonder je teleur te stellen.

Hetzelfde geldt voor informatie. Een plaat kan op vinyl, cd, harde schijf of via streaming bewaard worden. De muziek bestaat ongeacht het medium.

Dus waarom nemen we aan dat bewustzijn aan één specifiek materiaal gebonden is — koolstofgebaseerd biologisch weefsel?

Dit is de kern van hun argument. Als andere eigenschappen over veel verschillende substraten kunnen bestaan, waarom bewustzijn dan niet?

De Copernicaanse Revolutie van de Geest

Hier hou ik echt van hun redenering. Ze wijzen erop dat de mensheid keer op keer door de wetenschap is gedeerd.

We dachten ooit dat de aarde het centrum van alles was. Toen liet Copernicus zien dat we gewoon om een andere ster draaien in een onopvallend hoekje van het universum. We dachten dat ons sterrenstelsel het enige was. Nu weten we dat er ongeveer een biljoen sterrenstelsels zijn, elk met honderden miljarden sterren.

Elke ontdekking zette ons een stapje lager. We zijn niet speciaal. We zijn niet het centrum. We zijn er gewoon.

Schwitzgebel en Pober betogen dat bewustzijn dezelfde behandeling verdient. Ze noemen het "het Copernicaanse principe van bewustzijn."

De logica gaat als volgt: als het universum enorm groot is, vol met miljarden potentieel bewoonbare planeten, en als leven in ontelbare vormen op aarde is ontstaan... waarom zou bewustzijn dan precies ons biologische blauwdruk nodig hebben?

Dat noemen ze "terrocentrisme" — aardse levensvormen behandelen als kosmisch bevoorrecht. En die aanname, zo betogen ze, is misschien net zo krom als denken dat de aarde in het midden van het universum staat.

De Wilde Creativiteit van de Natuur

Iets waar ik echt over heb nagedacht: Zelfs op aarde heeft evolutie totaal verschillende zenuwstelsels voortgebracht.

Octopussen verwerken informatie fundamenteel anders dan wij. Bijen navigeren de wereld door patronen die we nauwelijks begrijpen. Honden ervaren de werkelijkheid door geur op een manier die onze neus er laten uitzien als een triest, overbodig aanhangsel.

We hebben insecten met verdeelde "hersenen," wezens zonder gecentraliseerd zenuwstelsel, en levensvormen met zulke alien-achtige biologie dat we nog steeds proberen te begrijpen hoe ze functioneren.

En dat is maar één planeet. Eén kleine, onopvallende planeet rond één gewone ster in één onopvallend sterrenstelsel.

De onderzoekers schatten — conservatief — dat er minstens 1.000 gedragsmatig geavanceerde beschavingen ergens in het waarneembare universum hebben bestaan. Sommige wetenschappelijke schattingen suggereren meer dan één beschaving per sterrenstelsel op enig moment in de kosmische geschiedenis.

Als leven zo algemeen is, en als leven zulke totaal verschillende vormen kan aannemen op slechts één planeet... waarom zou elk bewustzijn er dan uitzien zoals bij ons?

Wat Drijft Je Nu Aan, Steen-Mens?

Oké, laat me hier even fanboy over worden, want de onderzoekers citeren Andy Weir's Project Hail Mary als voorbeeld van hoe exotisch bewustzijn eruit zou kunnen zien.

In dat boek (en de film) ontmoeten we een alien met een schelp van geoxideerde mineralen, kwikbloed, twee aparte bloedsomlopingssystemen, stoom-aangedreven spieren en een kristallen brein. Het is een wezen van een wereld zo heet dat zijn biologie totaal anders is geëvolueerd dan anything op aarde.

Is dat wezen bewust? We weten het niet — maar Schwitzgebel en Pober betogen dat we het niet kunnen uitsluiten alleen omdat het van vreemd spul gemaakt is.

Ze beweren niet dat zulke wezens zeker bestaan. Ze zeggen alleen: als chemie bewustzijn in één vorm kan creëren, kan het dat misschien ook in andere. Het universum heeft miljarden jaren gehad om te experimenteren. Waarom aannemen dat al die experimenten bij hetzelfde antwoord zijn uitgekomen?

Wat Dit Betekent voor AI

Nu weet ik wat je denkt: "Gaat dit over AI die bewustzijn krijgt?"

De onderzoikers raken het onderwerp aan, maar zijn expres voorzichtig. Ze zijn het niet eens of huidige AI-systemen bewustzijn hebben (ze zijn het zelfs over sommige punten oneens). Maar hun bredere argument opent de deur: als bewustzijn niet gebonden is aan koolstofgebaseerde biologie, dan zijn siliciümgebaseerde systemen ook niet automatisch uitgesloten.

Of dat troostend of eng is, moet je zelf bepalen.

De Echte Breker

Hier kom ik steeds op terug: We begrijpen bewustzijn niet eens volledig in onszelf.

Denk daar even over na. We zijn de enige bewuste wezens die we echt kunnen bestuderen, en we zijn nog steeds compleet radeloos over wat ons ons maakt. We kunnen niet uitleggen hoe fysieke materie subjectieve ervaring voortbrengt. We kunnen de kloof niet overbruggen tussen neuronen die vuren en het gevoel van leven.

Dus wanneer we vol vertrouwen verklaren dat alleen wezens met aardse hersenen bewustzijn kunnen hebben... maken we die claim op basis van een steekproefgrootte van één. Wij.

En zoals de onderzoekers opmerken, dat is niet een geweldige basis voor kosmische conclusies.

Het Grotere Plaatje

Ik weet niet hoe het met jou zit, maar ik vind dit zowel deemoedig als opwindend.

Deemoedig omdat het me eraan herinnert dat mijn ervaring van werkelijkheid — als een bewust wezen van vlees en elektriciteit — misschien maar één smaak is in een oneindig menu van geest-types verspreid over het universum.

Opwindend omdat het betekent dat het universum nog vreemder en wonderbaarlijker is dan we ons hadden voorgesteld. Er kunnen nu bewuste wezens bestaan die existentie ervaren op manieren die we letterlijk niet kunnen conceptualiseren. Wezens die naar onze hersenen zouden kijken en denken: "Dat is één manier om het te doen, denk ik."

"Het universum kan geesten bevatten die vreemder zijn dan we ons kunnen voorstellen," zei Schwitzgebel.

En eerlijk? Dat is de mooiste zin die ik de laatste tijd heb gelezen.

Het onderzoek dat in dit artikel wordt besproken komt uit een werkdocument van Eric Schwitzgebel en Jeremy Pober. Het "Copernicaanse principe van bewustzijn" en het raamwerk van "substraatflexibiliteit" bieden fascinerende mogelijkheden om na te denken over geest, leven en onze plek in een universum dat waarschijnlijk veel vreemder is dan we ooit hebben gedroomd.

Bron: ScienceDaily