De Glasarmonica: Benjamin Franklins Gekke Muziekinventie

Een onverwachte comeback in de rockwereld

Wist je dat de Amerikaanse rockband Korn ooit een glasarmonica gebruikte in hun muziek? In 2006 namen ze het instrument op voor hun album See You on the Other Side. Dat klinkt misschien als een vreemde keuze voor een band die bekendstaat om zware gitaren. Maar de glasarmonica heeft een bijzondere geschiedenis die net zo gek is als de muziek van Korn.

De brillante inval

Benjamin Franklin was in de 18e eeuw diplomaat in Parijs. Op een avond dineerde hij bij een adelijk gezelschap. Tegen het einde van de maaltijd zette de gastvrouw een rij wijnglazen op tafel. Ze schonk er steeds minder wijn in, van groot naar klein. Vervolgens haalde ze haar vinger over de rand van elk glas. Er klonk muziek.

Franklin was direct geboeid. Hij dacht: waarom stoppen bij wijnglazen? Waarom bouwen we geen heel instrument rond dit idee?

Hoe het werkte

Franklin bedacht een ingenieus systeem. Hij stapelde glazen kommen in verschillende maten op een draaiende as. De as werd aangedreven door een pedaal, net als een naaimachine. Spelers raakten de glazen aan terwijl ze draaiden. De trillingen van de vingers op het glas produceerden de tonen.

Het klonk hemels. Letterlijk. De klank was zuiverder dan welk ander instrument ook. Het leek wel alsof de tonen zweefden.

Een Europese rage

Binnen enkele jaren veroverde de glasarmonica heel Europa. Adel, koningen en koninginnen wilden er een hebben. Adellijke damen organiseerden armonicafeestjes. Het was de nieuwste rage.

Beroemde componisten schreven muziek voor het instrument. Mozart componeerde een kwintet. Beethoven schreef er een sonate voor. Ook Gluck en Haydn maakten werk voor de glasarmonica.

Zelfs Marie Antoinette leerde spelen. Ze was er beter in dan menig professional.

De_duistere kant

Maar er was een schaduwzijde. Een Oostenrijkse arts genaamd Franz Mesmer gebruikte de glasarmonica bij zijn genezingssessies. Hij liet patiënten naar de spookachtige klanken luisteren terwijl hij hen in trance bracht. Dit was het begin van wat we nu hypnose noemen.

Door Mesmer raakte het instrument verbonden met het occulte en de bovennatuurlijke wereld.

Geruchten over waanzin

Er begonnen verhalen de ronde te doen. Mensen beweerden dat de glasarmonica krankzinnig maakte. Spelers zouden last krijgen van depressies en hallucinaties. Sommigen zouden zelfs epileptische aanvallen krijgen.

Een Duitse musicus, Dionysius Weber, zweerde dat hij tien jaar lang elke nacht akelige dromen had na het bespelen van het instrument.

Wetenschappers buitelden over elkaar om theorieën te verzinnen. Zou het lood in het kristal schadelijk zijn? De hoge tonen? De vreemde trillingen?

De ondergang

Rond 1820 begon de glasarmonica te verdwijnen. Verschillende factoren speelden mee. Het instrument was moeilijk te bespelen. Zelfs getalenteerde muzikanten hadden uren oefening nodig.

Bovendien verschenen er nieuwe instrumenten. De harmonica, de piano en later het harmonium boden vergelijkbare klanken zonder al het gedoe.

De waanzin-geruchten hielpen ook niet echt.

Vergeten maar niet weg

In de loop van de 19e eeuw raakte de glasarmonica volledig in de vergetelheid. Bijna niemand sprak er nog over. Pas in de jaren 30 van de vorige eeuw begonnen musicologen het instrument op te graven.

Vandaag de dag zijn er slechts een paar honderd spelers wereldwijd. Het is een curiosum, een wonderlijk stukje muziekgeschiedenis.

En toch, als je de spookachtige klanken hoort, begrijp je waarom mensen ooit geloofden dat dit instrument magische krachten bezat. De tonen zweven werkelijk. Ze klinken alsof ze uit een andere wereld komen.

Misschien is dat de échte reden waarom de glasarmonica ooit zo populair was. En waarom de band Korn hem terughaalde. Soms wil je gewoon even wegglippen naar een plek waar normaal niet bestaat.