Het griezelige verhaal van Benjamin Franklin en zijn meest bizarre uitvinding

Wat komt er bij je op als je aan Benjamin Franklin denkt? De bliksemafleider? De bifocale bril? Die klassieke vlieger in de storm?

Ja, allemaal prima uitvindingen. Maar de man had blijkbaar nog een verborgen kant.

Franklin bedacht ooit iets dat op zijn hoogtepunt Mozart inspireerde om muziek voor te schrijven. En dat later de schuld kreeg van waanzin.

Ik heb het over de glasharmonica. En het is een van de vreemdste verhalen die je ooit gehoord hebt.

Van feesttruc naar muziekinstrument

Het begon allemaal met een feesttruc.

Je kent het vast: glazen met verschillende waterniveaus, je natte vinger langs de rand, en er komt een toon uit. Die truc dus. Franklin zag het gedemonstreerd worden bij de Royal Society en dacht: dit kan beter.

En typisch Franklin — hij maakte het meteen een stuk ingewikkelder.

In plaats van losse glazen op tafel ontwierp hij een rij glazen schalen van oplopende grootte. Ze stonden horizontaal op een as, aangedreven door een pedaal. Speler hoefde alleen maar even zijn vingers nat te maken en te spelen.

Denk aan een xylofoon, maar dan van glas. Zonder kloppers. Alleen je vingertoppen die over zingende schalen dansen.

Het geluid? Volgens iedereen die het hoorde: hemels. Franklin noemde het zelf "onvergelijkelijk zoeter dan wat dan ook."

De muziekwereld raakt in de ban

Nieuws verspreidde zich razendsnel door het chique Europa. Een jonge muzikante gaf in 1762 de eerste openbare uitvoering, en plotseling wilde iedereen dit magische glasinstrument horen.

En toen kwamen de grote namen.

Mozart — ja, díe Mozart — schreef zijn Adagio en Rondo (K. 617) voor de glasharmonica. In 1791, nog geen paar maanden voor zijn dood. Beethoven deed ook mee met zijn stuk "Lenore Prohaska."

Een wissenschaft好奇 had zich ontwikkeld tot een echt muziekinstrument.

Maar toen, bijna net zo snel als het was opgekomen, begon de ondergang.

De tovenaar die alles verpestte

Hier wordt het raar.

Een Duitse arts genaamd Franz Anton Mesmer — dezelfde Mesmer die ons woord "mesmeriseren" gaf — kreeg zo'n instrument in handen en besloot dat het magische helende krachten had.

Let op: er was en is nul wetenschappelijk bewijs voor wat Mesmer beweerde. Hij geloofde dat de trillingen van het glas via iets dat hij "dierlijk magnetisme" noemde het menselijk lichaam konden beïnvloeden. Zijn patiënten zouden in trance raken of visioenen krijgen.

Klinkt logisch? Nee, vast niet.

Maar pseuwwetenschap verspreidt zich nu eenmaal makkelijk. En rond 1800 begonnen geruchten de ronde te doen dat dit glazen instrument mensen kon hypnotiseren. Of erger: gek maken.

In Duitsland ontstond een ware morele paniek. Bezorgde brieven werden geschreven. Predikanten waarschuwden vanuit de kansel.

Waarom het instrument echt verdween

Hier komt mijn conclusie: die waanzinverhalen waren onzin. Nooit aangetoond, nooit bewezen.

Dus waarom verdween de glasharmonica nou echt?

Eerlijk? Waarschijnlijk was het gewoon te breekbaar. Precisie-glazen schalen, aangedreven door pedalen, met exact de juiste vingerdruk. Stel je voor hoe snel zoiets kapotging bij één misstap.

Daarnaast werden orkesten in de 19e eeuw steeds luider en krachtiger, voor grotere concertzalen. De delicate, zachte glasharmonica kon gewoon niet meekomen. Prachtig voor intieme salonuitvoeringen, maar ongeschikt voor het grote werk.

Soms verdwijnen dingen niet omdat ze slecht zijn. Soms passen ze gewoon niet meer in de tijd.

De verrassende wending

Ik moet even eerlijk zijn. Originele bronnen over dit onderwerp eindigen met de suggestie om de MTV Unplugged uitvoering van Korn uit 2006 te bekijken, waar ze glazen schalen als instrument gebruiken.

En dat is eigenlijk best gaaf. De glasharmonica is nooit echt doodgegaan — hij evolueerde alleen. Moderne musici gebruiken nog steeds glazen instrumenten. Van avant-garde componisten tot indiebands die die unieke, etherische klank zoeken.

Franklin zou hier wel van genieten. De man die ons de bliksemafleider, de bifocale bril en de Franklin-kachel gaf... en blijkbaar ook een voorouder van wat dan ook die Korn-uitvoering was.

Niet slecht voor een Founding Father die verder ook nog tijd vond om te klagen over hanen die hem wakker maakten.