De dag dat een onderzeeër verdween

Stel je voor: het is eind mei 1968. De Koude Oorlog woedt volop, en de spanning tussen de VS en de Sovjet-Unie borrelt net onder het oppervlak — woordspeling bedoeld. De USS Scorpion, een ranke nucleaire aanvalsonderzeeër van de Skipjack-klasse, vaart uit op patrouille. Dit was niet zomaar een boot. We hebben het hier over een van de snelste, meest geavanceerde onderzeeërs die Amerika tot die tijd had gebouwd. De Scorpion kon onder water 33 knopen halen, vrijwel onzichtbaar, dankzij zijn druppeltjesvormige romp die was ontworpen voor stealth in plaats van oppervlaktevaart.

Aan boord: ongeveer 99 man — jonge matrozen, ervaren officieren, allemaal vrijwilligers voor een van de zwaarste en gevaarlijkste taken bij de marine. Niemand stapt in de onderzeedienst met het idee dat het makkelijk wordt.

Het laatste contact

Dit weten we zeker: op 21 mei 1968 stuurde de Scorpion zijn positie door — zo'n 400 kilometer ten zuidwesten van de Azoren, een groep Portugese eilanden midden in de Atlantische Oceaan. De boot voerde een geheime missie uit, het volgen van een Sovjet-vlootverband waarvan de marine vermoedde dat het NATO-geluidssignaturen aan het meten was. (Denk aan de onderwatervariant van iemand die stiekem je militaire radarapparatuur probeert te fotograferen.)

De onderzeeër meldde zich en zei dat hij naar verwachting op 27 mei terug zou zijn. Simpeler kon het niet, toch?

Behalve dat de Scorpion nooit meer iets van zich liet horen.

De jacht begint — te laat

Op 24 mei wisten de marinebazen dat er iets grondig mis was. De onderzeeër reageerde niet op gecodeerde berichten — berichten waarop onderzeeërs getraind zijn om te antwoorden, wat er ook gebeurt. Op de 27ste werd de boot officieel vermist. Je kunt je de misselijke buikpijn voorstellen bij elke admiraal in de Atlantische vloot die dag.

Hier wordt het griezelig: het onderwaterluistersysteem van de marine, SOSUS genaamd, had eigenlijk het geluid opgepikt van de imploderende romp van de Scorpion toen de boot voorbij zijn kneusdiepte zakte. Maar niemand pikte het op tijd op. De data werden niet snel genoeg verwerkt. Tegen de tijd dat iemand doorhad wat ze gehoord hadden, lag de Scorpion met alle 99 zielen aan boord al op de bodem van de oceaan.

Het wrak werd uiteindelijk gevonden in oktober 1968, rustend op zo'n 3.300 meter diepte, ongeveer 650 kilometer ten zuidwesten van de Azoren. Er waren twee kernwapens aan boord. En de nucleaire reactor. Geen van beide is ooit geborgen.

Dus wat is er gebeurd? De theorieën

Hier wordt het frustrerend — en fascinerend. De marine hield een gerechtelijk onderzoek, maar kwam nooit tot een definitieve conclusie. Officieel blijft het verlies van de Scorpion "ongopgelost". Maar dat heeft mensen er niet van weerhouden om te speculeren.

De torpedo-theorie

De meest genoemde verklaring is een torpedo-ongeval. Concreet: sommige experts denken dat er een "hot run" plaatsvond — een nachtmerriescenario waarbij een torpedo actief wordt terwijl hij nog in zijn buis zit. De motor van het wapen start op, en plotseling heb je een levende torpedo die op je eigen romp gericht staat.

Als dat gebeurde, had de bemanning seconden om te reageren. Een gedocumenteerde reactie was om de onderzeeër weg te draaien, in de hoop het veiligheidsmechanisme van de torpedo te activeren. En hier is een interessant detail: de Scorpion zou van zijn verwachte koers zijn afgeweken voordat hij verdween. Dat is het soort aanwijzing dat investigators 's nachts wakker houdt.

De vuilnisverwijderingstheorie

Een andere populaire theorie draait om de vuilnisverwijderingseenheid van de onderzeeër — de TDU. Ik weet het, "vuilnisverwijdering" klinkt alledaags, maar op een onderzeeër kunnen zelfs alledaagse systemen kritiek worden. De TDU stelde bemanningen in staat om afval overboord te gooien terwijl ze onder water waren. Het probleem? Sommige onderzeeërs, waaronder de Scorpion, hadden overstromingsproblemen met dit systeem.

Hier wordt het eng: als er genoeg zeewater door een falende TDU naar binnen stroomde, kon dat water de enorme loodzuur-accubank van de onderzeeër bereiken. Accu's en zeewater zijn geen goede combinatie. Kortsluiting, een vonk, misschien een waterstofexplosie doordat de accu's gas afgaven... en plotseling heb je te maken met een catastrofaal intern incident. En bedenk: waterstof is kleurloos en geurloos — een tikkende tijdbom in een verzegelde drukhuls.

De accubak-theorie

Sprekend over waterstof: er is nog een accugerelateerde verklaring. Onderzeeëraccu's produceren waterstofgas tijdens het opladen. In een afgesloten ruimte als een onderzeeër kan dit gas ophopen tot gevaarlijke niveaus. Eén vonk — één kleine, onbetekenende vonk — en boem. Een interne explosie zou absoluut verwoestend zijn in zo'n krappe ruimte.

De ontbrekende stukken

Hier is wat marinehistorici en onderzoekers echt dwarszit: er kan informatie zijn die het publiek nog steeds niet heeft. De afgelopen jaren hebben auteurs zoals Ed Offley betoogd dat de officiële versie belangrijke details weglaat. De Koude Oorlog was in volle gang, en zowel de VS als de Sovjet-Unie hadden redenen om bepaalde informatie geheim te houden.

Kunnen de Russen erbij betrokken zijn geweest? Is er iets gebeurd tijdens die inlichtingenmissie dat we niet kennen? Deze vragen blijven hangen als schaduwen op de bodem van de oceaan.

Waarom dit mysterie ons nog steeds achtervolgt

Ik heb het verhaal van de USS Scorpion altijd bijzonder griezelig gevonden omdat het zoveel lagen van verlies en mysterie vertegenwoordigt. Er zijn de 99 mannen die nooit naar huis kwamen, achterlatend families die nooit afsluiting kregen. Er is het technologische mysterie — het verlies van een van Amerika's meest geavanceerde marinecapaciteiten, met zijn nucleaire lading, nooit volledig verklaard. En er is de bredere context van de Koude Oorlog, toen geheimhouding boven vrijwel alles werd gewaardeerd.

We leven in een tijd waarin we rovers op Mars zetten en het menselijk genoom in kaart brengen, maar er zijn nog steeds plekken in onze eigen oceanen die we niet kunnen verklaren. De Scorpion rust in eeuwige duisternis, een stalen graftombe met geheimen die we misschien nooit volledig zullen ontrafelen.

Misschien is dat het onrustigste deel. Niet dat we een onderzeeër verloren, maar dat we nog steeds niet weten waarom. En voor de families van die 99 bemanningsleden geneest die onzekerheid nooit.