Stel je voor: een gebergte dat tegelijk rekt én knijpt
Pak even een kop koffie, want wat ik je nu ga vertellen heeft mij volledig van mijn stoel geblazen. De prachtige Apennijnen — die charmante ruggengraat die dwars door Italië loopt — houdt geologen al decennialang bezig. De meeste bergketens ontstaan op een vrij logische manier: tektonische platen botsen op elkaar, de aardkorst wordt samengedrukt en verdikt, en bergen verheffen zich als rimpels in een tapijt.
Maar de Apennijnen? Die zijn vreemd. Sommige delen worden tegen elkaar aangedrukt, terwijl andere delen juist uit elkaar worden getrokken. Stel je voor dat je aan één kant van een stukje playhouse knelt, terwijl iemand aan de andere kant tegelijkertijd trekt. Zoiets gebeurt er met deze bergen.
Wetenschappers hebben jarenlang geprobeerd dit bizarre gedrag te verklaren, en ze dachten dat ze het snapten. Maar een splinternieuw onderzoek in het tijdschrift Geology zegt: "Niet zo snel" en stelt dat we misschien iets heel belangrijks over het hoofd zien.
Wat gebeurt er eigenlijk onder die mooie bergen?
Hier wordt het spannend. Italië ligt precies op de grens van twee enorme tektonische platen — de Euraziatische plaat en de Adriatische microplaat. Ze schuren constant tegen elkaar, en dat is waarom Italië zoveel aardbevingen heeft. En ik bedoel: ontzettend veel. Italië staat consistent in de top van Europa's aardbevingsrisicogebieden.
Lange tijd dachten wetenschappers dat de hoofdoorzaak van het accordeonachtige gedrag van de Apennijnen iets was dat "slab rollback" wordt genoemd. Het idee: wanneer één tektonische plaat in de aardmantel zakt, kan dat het oppervlak erboven meetrekken, waardoor bekkens ontstaan en rek optreedt.
Maar volgens dit nieuwe onderzoek vertelt slab rollback slechts een deel van het verhaal. De wetenschappers beweren dat er zo'n twee miljoen jaar geleden iets anders bijkwam: delaminatie.
Delaminatie: wanneer aardlagen zich van elkaar scheiden
Laat me dit zo simpel mogelijk uitleggen. Denk aan de aardkorst als een taart — alleen beweegt en verandert deze taart voortdurend.
Delaminatie is wat er gebeurt wanneer het onderste deel van deze "taart" (de onderkorst en de lithosfeer daaronder) begint los te raken van het bovenste deel (de bovenkorst). Het is alsof je een kruimelig biscuitje uit elkaar trekt en de onderste laag loslaat van de bovenste. Alleen speelt dit zich kilometers onder onze voeten af, over miljoenen jaren.
De onderzoekers noemen dit een "ritssluiting"-effect. Ze hebben in kaart gebracht wat er gebeurt, en hier komt het gekke: ze vonden een overlap van 500 kilometer aan korst die vormt wat zij de "scharnier" van de rits noemen.
De korst achter dit scharnier rekt uit met zo'n 4 millimeter per jaar, terwijl de korst ervoor wordt samengedrukt met ongeveer 2 millimeter per jaar. Ik weet het, ik weet het — dat klinkt ongelooflijk langzaam. Maar over miljoenen jaar? Daarmee kun je hele bergketens herschikken.
Waarom zou ons dit iets kunnen schelen?
Hier komt het: begrijpen hoe deze bergen ontstaan en veranderen helpt ons om het aardbevingsrisico in die regio beter in te schatten. Italië heeft enkele verwoestende aardbevingen meegemaakt, en hoe meer we begrijpen van wat er tectonisch gebeurt, des te beter we toekomstige risico's kunnen inschatten.
Bovendien? Ik vind dit gewoon absoluut fascinerend. Het idee dat kilometers diep onder onze voeten de aarde langzaam uit elkaar rafelt en zichzelf hervormt — dat soort dingetjes dat je zowel heel klein als diep onder de indruk maakt van onze planeet.
De onderzoekers suggereren dat dit "ritssluiting"-proces eigenlijk zo'n 10 miljoen jaar geleden begon, in het late mioceen. Dus dit is niets nieuws — het gebeurt al eeuwen. We hadden alleen niet de juiste instrumenten of kennis om het tot nu toe duidelijk te zien.
De conclusie
De volgende keer dat je foto's bekijkt van de Italiaanse Alpen of droomt van wandelen door de heuvels van Toscane: onthoud dat je kijkt naar een landschap dat nog steeds actief wordt gevormd en vernietigd. Bergen die miljoenen jaren nodig hadden om op te rijzen, worden tegelijkertijd samengedrukt en uit elkaar getrokken door krachten die we nauwelijks kunnen bevatten.
Wetenschap is best wel geweldig, hè? We leven op een planeet die weigert stil te staan, zelfs wanneer het er vanaf de oppervlakte volkomen vredig uitziet.