De vergeten takken in ons stamboomverhaal

Die nette stamboom uit je biologieboek? Vergeten maar. Geen rechte lijn van gebogen apen naar rechtop lopende mensen. De werkelijkheid ziet er rommeliger uit.

Onderzoekers van Arizona State University hebben in Ethiopië na twintig jaar graven een verrassende vondst gedaan. Ze vonden bewijs dat er 2,6 tot 2,8 miljoen jaar geleden minstens twee verschillende mensachtigen in dezelfde streek rondliepen. Vroege leden van ons eigen geslacht Homo deelden het landschap met verre familie uit het Australopithecus-geslacht.

Tanden als tijdcapsules

Dertien tanden vertelden het verhaal. Tanden bewaren veel informatie: wat iemand at, hoe groot de kaken waren en hoe de soort zich verhoudt tot andere fossielen. Deze tanden hoorden niet bij de bekende soort van Lucy. Dat betekent dat Lucy’s lijn waarschijnlijk eerder uitstierf en geen directe voorouder was van ons geslacht.

De tanden kwamen van een nog onbekende Australopithecus-soort. Er loopt dus ergens een mensachtige rond die nog geen officiële naam heeft.

Vulkanen die meeschrijven

Hoe weten we hoe oud die tanden zijn? Ethiopië ligt in een actieve breukzone. Vroeger barstten er regelmatig vulkanen uit. De as die neerkwam, bevatte kristallen die wetenschappers heel precies kunnen dateren. Door fossielen tussen twee aslagen te vinden, kun je hun leeftijd nauwkeurig vaststellen.

In de Ledi-Geraru-regio herhalen die aslagen zich. Daardoor ontstaat een soort geologische kalender. Tussen de lagen van 2,6 en 2,8 miljoen jaar oud zitten de fossielen. Geen gokwerk nodig.

Groenere tijden

Vandaag is het gebied droog en ruig. Maar 2,7 miljoen jaar geleden stroomden er rivieren en groeiden er planten. Door de aardlagen rond de fossielen te bestuderen, reconstrueren onderzoekers het oude landschap. Dat helpt begrijpen hoe verschillende soorten naast elkaar konden leven: misschien aten ze andere dingen of hielden ze zich op in verschillende hoekjes van hetzelfde gebied.

Een struik, geen ladder

Een van de onderzoekers zei het treffend: “Menselijke evolutie is geen rechte lijn, maar een struik. Sommige takken verdwijnen.” Dat beeld klopt beter. Soorten splitsen zich af, sommige sterven uit, andere overleven. Alles gebeurt tegelijk en naast elkaar.

Wat nu?

De wetenschappers hebben nog niet genoeg fossielen om de nieuwe soort een naam te geven. Ze zoeken verder. Het Ledi-Geraru-project loopt al sinds 2002 en heeft al de oudste Homo-soort en de eerste stenen werktuigen opgeleverd. Elke nieuwe vondst maakt ons verhaal iets ingewikkelder en daardoor juist interessanter.

Wetenschap die zichzelf bijstuurt

Het mooiste is misschien wel dat ons begrip van onszelf steeds verandert. Boeken worden sneller achterhaald dan ze gedrukt kunnen worden. Dat is geen zwakte van de wetenschap, maar haar kracht. We schrijven ons eigen ontstaan nog steeds bij.