Stel je voor: je wordt wakker met een oplossing die er niet was

Oké, ik wil dat je even iets met me meebeleeft.

Je wordt 's ochtends wakker, sloft naar je bureau, en daar ligt 't: een volledig opgeloste vergelijking waarvan je totaal niet meer weet dat jij 'm geschreven hebt. Niet zomaar een som, maar iets ingewikkelds genoeg dat je er een PhD voor nodig zou hebben. Je handschrift. Je pen. Maar je hersenen? Helemaal blanco over hoe 't daar terechtkwam.

Geen late studieavond. Geen koffiegedreven wiskunde-uitbarsting. Gewoon... het antwoord, alsof 't bezorgd is door een heel behulpzame geest.

Dit is geen openingsscène van een horrorfilm. Volgens een recente theoretische opzet van kwantumfysicus Maria Violaris zou dit scenario best eens mogelijk kunnen zijn — maar dan moet je wel bereid zijn om nogal gekke aannames over de werkelijkheid zelf te accepteren.

Het multiversum is niet zo gescheiden als we dachten

Hier wordt 't vreemd (vreemder dus).

In de kwantumfysica bestaat er een interpretatie die "veel-werelden"-visie heet. Het basisidee is dat elke keer dat een kwantumgebeurtenis plaatsvindt — zoals een elektron dat besluit om linksom of rechtsom te draaien — het universum niet zomaar voor één uitkomst kiest. In plaats daarvan splitst het universum zich, waardoor parallelle takken ontstaan waarin elke mogelijke uitkomst daadwerkelijk gebeurt.

Dus in het ene universum landde die munt die je opgooide op kop. In een ander universum is 't munt. En beide universums gaan gewoon door, zonder elkaar te zien.

Jarenlang gingen natuurkundigen ervan uit dat deze parallelle werkelijkheden volledig van elkaar afgesneden waren. Ze bestaan wel, maar ze kunnen nooit met elkaar communiceren of informatie uitwisselen. Het is alsof je in naast elkaar gelegen appartementen woont met muren van iets dikkers dan welk bouwmateriaal dan ook — we delen dezelfde straat, maar we kunnen nooit op elkaars deur kloppen.

Tot nu misschien?

Een scheurtje in het universum

Violaris heeft iets voorgesteld dat, als 't klopt, gaten zou kunnen slaan in die muren. In een paper dat begin dit jaar op arXiv werd geplaatst, suggereert ze een opzet waarbij informatie technisch gezien zou kunnen lekken tussen parallelle universa — hoewel het proces vreemder zou zijn dan welk sciencefictionverhaal je ook maar gezien hebt.

Haar werk bouwt voort op iets dat het "Wigners vriend"-gedachte-experiment heet. In dit scenario is er een waarnemer (noem 'm Collega A) die een kwantumsysteem meet en een resultaat krijgt. Dan is er een externe "Wigner" die de hele opzet — inclusief Collega A — behandelt als een kwantumsysteem onder zijn controle.

De klassieke versie zegt dat Wigner nooit te weten kan komen wat Collega A als resultaat kreeg zonder het hele experiment te verpesten. Maar Violaris draait dit om, en betoogt dat een almachtige externe waarnemer informatie zou kunnen overdragen tussen parallelle takken van de werkelijkheid.

Hier komt het echt geestverruimende deel: om dit te laten werken, zou de persoon die het bericht schrijft moeten vergeten dat ze 't ooit geschreven heeft. Geen herinnering. Geen herkenning. Vanuit het perspectief van de ontvanger zou de informatie gewoon... verschijnen. Zoals die opgeloste vergelijking op je bureau.

Waarom dit geen gloeiende aanbeveling is

Ik weet wat je denkt: "Wacht, dus ik zou gewoon kunnen wachten tot een slimmere versie van mezelf in een ander universum me antwoorden voor mijn wiskundetoets stuurt?"

Rustig aan, enthousiasteling. Er zitten nogal wat flinke haken en ogen aan.

Ten eerste: je zou iemand met goddelijke controle over kwantumsystemen nodig hebben. We hebben het over het isoleren van een menselijke waarnemer van zijn hele omgeving en het direct manipuleren van zijn kwantumstaat. Dit gaat ver voorbij wat we momenteel kunnen — het lijkt meer op iets dat je in een film zou zien waar iemand absolute controle over de werkelijkheid heeft.

Ten tweede: mensen bestaan niet van nature in kwantumsuperpositie. Onze lichamen zijn veel te groot en ingewikkeld om te werken zoals elektronen of fotonen. We zouden een manier moeten vinden om een persoon in een staat te brengen waarin meerdere uitkomsten tegelijk bestaan, en... ja, geen idee hoe we dat voor elkaar moeten krijgen.

En ten derde: er is die zaak met het wissen van het geheugen. De persoon die de informatie verstuurt, zou niet meer herinneren dat ze 't verstuurd heeft. Ze zouden gewoon... ophouden te bestaan in hun huidige vorm en vervangen worden door een andere versie. En dat brengt ons bij de nogal ongemakkelijke vraag.

Is dit communicatie of moord?

Hier wordt 't filosofisch, en eerlijk gezegd een beetje ongemakkelijk.

Theoretisch informaticus Scott Aaronson (die het Quantum Information Center aan UT Austin runt) heeft een nogal scherpe interpretatie van wat Violaris beschrijft. In zijn visie reist er helemaal geen informatie tussen universa. In plaats daarvan wordt één versie van je gewist en vervangen door een andere versie die de hele tijd al andere informatie had.

Denk daar even over na.

Vanuit jouw perspectief zou je plotseling "weten" wat je eerder niet wist. Maar vanuit een vogelperspectief is wat er werkelijk gebeurde dat je ophield te bestaan en een lichtelijk andere kopie van je het overnam, met andere herinneringen.

Is dat communicatie? Of is 't iets veel vreemders — iets dat meer weg heeft van vervanging?

Violaris zelf erkent deze dubbelzinnigheid. Ze merkt op dat op een bepaald abstractieniveau er geen observeerbaar verschil is tussen "communiceren met een ander universum" en "een waarnemer transformeren in een andere". De grens tussen het verzenden van een bericht en het vervangen van een persoon wordt waziger dan natuurkundigen comfortabel vinden.

Waarom is dit allemaal belangrijk?

Oké, ik zal eerlijk met je zijn. Dit is niet praktisch. We zijn nergens nabij het kunnen testen hiervan. We gaan morgen geen berichten ontvangen van paralleluniversum-jij.

Maar hier is waarom ik dit spul werkelijk fascinerend vind: het dwingt ons na te denken over wat werkelijkheid eigenlijk is. We zijn eraan gewend te denken dat het universum dit vaste decor is waartegen dingen gebeuren. Maar kwantummechanica blijft suggereren dat "werkelijkheid" misschien veel flexibeler is dan we ooit hadden voorgesteld.

En die opgeloste vergelijking op het bureau? Of 't nu van een ander universum kwam, van een versie van je die werd vervangen, of van je eigen onderbewustzijn dat je je echt niet herinnert... de wiskunde klopt nog steeds. Het antwoord werkt nog steeds.

Misschien is dát de echte les. In een universum zo vreemd als dit, maakt de herkomst van het antwoord misschien minder uit dan het antwoord zelf.

Maar ook — ik help je echt nog steeds niet met spieken op je wiskundetoets. Voor het geval dat.