Κάτι Παράξενο
Φαντάσου εκατομμύρια χρόνια πριν. Κάπου στα δάση της Αφρικής, οι πρώτοι πρόγονοί μας κουνιούνται ανάμεσα στα δέντρα. Για δεκαετίες, οι επιστήμονες πίστευαν ότι μόνο πλάσματα με πόδια σαν πίθηκοι — συγκεκριμένα με πολύ ευέλικτους αστραγάλους — μπορούσαν να σκαρφαλώσουν κάθετα σε κορμούς δέντρων.
Αποδεικνύεται; Μπορεί να έκαναν λάθος.
Η Μεγάλη Διαμάχη για τα Πόδια
Ας δούμε τι συμβαίνει στην έρευνα για την ανθρώπινη εξέλιξη. Προσπαθούμε πάντα να καταλάβουμε από πού ερχόμαστε. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι οι άνθρωποι και οι χιμπατζήδες χωρίσαμε τα μονοπάτια μας κάπου μεταξύ 6 και 7 εκατομμυρίων ετών. Αυτό σημαίνει ότι κάποτε υπήρχε ένας «τελευταίος κοινός πρόγονος» — ας τον πούμε LCA — ένα πλάσμα που ήταν σαν ο προ-προ-προ-παππούς (βάλτε εκατομμύρια «προ» μπροστά) τόσο του σύγχρονου ανθρώπου όσο και του χιμπατζή.
Το ερώτημα είναι: πώς έμοιαζε αυτός ο πρόγονος; Και πιο συγκεκριμένα, πώς μετακινούνταν;
Μέχρι τώρα η σκέψη ήταν η εξής: Οι χιμπατζήδες έχουν απίστευτα ευέλικτους αστραγάλους που κάμπτονται περίπου 45 μοίρες προς τα πίσω — πολύ περισσότερο από τους ανθρώπινους, που φτάνουν το πολύ τις 20 μοίρες. Αυτή η ευλυγισία επιτρέπει στους χιμπατζήδες να ανεβαίνουν κάθετα σαν μικροσκοπικοί ορειβάτες. Οι μαϊμούδες, από την άλλη, θεωρούνταν πιο «χέρια» παρά «πόδια» — χρησιμοποιούσαν τα χέρια τους για να τραβηχτούν πάνω και δεν ήταν τόσο καλές στο κάθετο σκαρφάλωμα.
Αυτή η διαφορά στην ανατομία των ποδιών οδήγησε τους επιστήμονες να μαντεύουν τι είδους πόδια είχε ο κοινός μας πρόγονος. Έμοιαζε περισσότερο με χιμπατζή; Με μαϊμού; Η απάντηση θεωρούνταν σημαντική για να καταλάβουμε πώς εξελίχθηκε το οικογενειακό μας δέντρο.
Μπαίνουν στο Παιχνίδι οι Σεϊμανγκαμπέι
Και εδώ τα πράγματα γίνονται ενδιαφέροντα. Μια ομάδα ερευνητών από το Πανεπιστήμιο του Οχάιο αποφάσισε να εξετάσει πιο προσεκτικά κάποιες σεϊμανγκαμπέι — είδος μαϊμούς — στο δάσος Ταϊ της Ακτής Ελεφαντοστού, στη Δυτική Αφρική. Αυτές δεν είναι τυπικές μαϊμούδες εργαστηρίου — είναι άγριες, κάνουν τη δουλειά τους όπως εδώ και χιλιετίες.
Οι ερευνητές, με επικεφαλής τον επίκουρο καθηγητή Λουκ Φάνιν, τοποθέτησαν κάμερες για να καταγράψουν ακριβώς πώς κινούνταν αυτές οι μαϊμούδες. Και αυτό που βρήκαν ήταν εντυπωσιακό.
Αυτές οι μαϊμούδες δεν έχουν τους υπερ-ευέλικτους αστραγάλους των χιμπατζήδων. Αλλά ιδού η λεπτομέρεια: μπορούν να σκαρφαλώσουν κάθετα σε κορμούς δέντρων μια χαρά. Πώς; Χρησιμοποιούν τη μέση του ποδιού τους. Ο Φάνιν μέτρησε κάμψη μέχρι και 46 μοίρες στις αρθρώσεις της μέσης ποδιού των μαϊμούδων κατά το σκαρφάλωμα — σχεδόν ίδια με αυτό που πετυχαίνουν οι χιμπατζήδες με τους αστραγάλους τους.
«Είναι λειτουργική ισοδυναμία», εξήγησε ο Φάνιν. «Δεν μπορείς να αποκλείσεις το κάθετο σκαρφάλωμα μόνο και μόνο επειδή κάτι δεν έχει πόδι σαν χιμπατζή.»
Με απλά λόγια: υπάρχουν περισσότεροι από ένας τρόποι να ανεβείς ένα δέντρο. Και αυτό αλλάζει τα πάντα σε όσα νομίζαμε ότι ξέραμε.
Γιατί Έχει Σημασία για την Ανθρώπινη Εξέλιξη
Ας γίνω λίγο πιο σοβαρός εδώ, γιατί αυτό έχει πραγματικά σημασία για να καταλάβουμε από πού ερχόμαστε.
Ένα μεγάλο ερώτημα στην ανθρώπινη εξέλιξη είναι πώς πήγαμε από το να ζούμε στα δέντρα στο να περπατάμε όρθιοι σε δύο πόδια — διποδισμό, όπως τον λένε οι επιστήμονες. Το να καταλάβουμε τι έκαναν οι πρώτοι πρόγονοί μας στο δάσος είναι κρίσιμο για να κατανοήσουμε αυτή τη μετάβαση.
Αν οι επιστήμονες υπέθεταν ότι μόνο πόδια σαν χιμπατζή μπορούσαν να αντεπεξέλθουν στο κάθετο σκαρφάλωμα, αυτό διαμόρφωνε τις θεωρίες τους για το πώς έμοιαζε ο άνθρωπος-χιμπατζής πρόγονος. Αλλά τώρα; Τώρα ξέρουμε ότι ένα πλάσμα με πόδια πιο σαν μαϊμού θα μπορούσε να σκαρφαλώνει μια χαρά.
Το ωραίο (και λίγο απογοητευτικό για τους επιστήμονες) είναι ότι αυτή η ανακάλυψη ξεκαθαρίζει κάποια πράγματα ενώ περιπλέκει άλλα. Όπως είπε ο ανώτερος συγγραφέας Σκοτ ΜακΓκράου: «Αυτό που προσθέτει σαφήνεια, αλλά κάνει τη μεγαλύτερη εικόνα πιο θολή.»
Αλλά εδώ είναι το μέρος που μου φαίνεται πιο συναρπαστικό: είμαστε ακόμα συνδεδεμένοι με εκείνες τις μέρες του σκαρφαλώματος στα δέντρα. Κάποιοι σύγχρονοι κυνηγοί-συλλέκτες είναι ακόμα εξαιρετικοί αναρριχητές, και ενώ εμείς οι άνθρωποι βασιζόμαστε κυρίως σε ευέλικτους συνδέσμους και τένοντες αντί για εξειδικευμένα οστά ποδιών, η ικανότητα είναι ακόμα μέσα μας. Κάπου βαθιά στο σώμα μας, κουβαλάμε αντίλαλο ενός δεντρόβιου παρελθόντος.
Η Ουσία
Τι σημαίνει λοιπόν αυτό για την έρευνα στην ανθρώπινη εξέλιξη; Βασικά, οι επιστήμονες μπορούν να σταματήσουν να αποκλείουν συγκεκριμένες δυνατότητες με βάση μόνο τη δομή του ποδιού. Ένας αρχαίος πρόγονος με πόδια σαν μαϊμού θα μπορούσε να σκαρφαλώνει μια χαρά — και αυτό είναι ένα σημαντικό κομμάτι του παζλ που δεν είχαμε ως τώρα.
Έτσι είναι μερικές φορές η επιστήμη. Νομίζουμε ότι έχουμε βρει κάτι, είμαστε αρκετά σίγουροι για τις υποθέσεις μας... και μετά κάποιες μαϊμούδες σε δάσος της Δυτικής Αφρικής μας διαψεύδουν με τον καλύτερο τρόπο.
Δεν ξέρω για εσάς, αλλά εμένα μου φαίνεται αρκετά συναρπαστικό. Κάθε φορά που κοιτάμε πιο προσεκτικά τον φυσικό κόσμο, ανακαλύπτουμε κάτι καινούργιο για τον εαυτό μας.
Τώρα αν με συγχωρείτε, νομίζω ότι θα πάω να εκτιμήσω τη δική μου ευέλικτη μέση ποδιού.