Το πιο τρελό όργανο του 18ου αιώνα — και η ξεχασμένη ιδιοφυΐα του Franklin

Πώς ένα παιδικό τρικ έγινε το αγαπημένο των βασιλιάδων

Φαντάσου ένα βράδυ στη Βιέννη του 1790. Ο Mozart σέβεται τη σιωπή. Η βασίλισσα Marie Antoinette ακούει κάτι που δεν έχει ξανακούσει — έναν ήχο που πλέκεται ανάμεσα στο φάντασμα και τη μελωδία. Αυτό ήταν η ααρμόνικα, το πιο παράξενο μουσικό όργανο που κατασκευάστηκε ποτέ.

Η στιγμή που ο Franklin βαρέθηκε

Ο Benjamin Franklin δεν ήταν μόνο πολιτικός και εφευρέτης αστραπών. Ήταν και μεγάλος λάτρης της μουσικής. Μια μέρα του 1761, σε δείπνο στο Λονδίνο, παρακολούθησε έναν μουσικό να παίζει με κρασιοπότηρα γεμάτα νερό. Ο ήχος ήταν υπέροχος. Ο Franklin όμως σκέφτηκε: «Γιατί να χρειάζομαι δεκάδες ποτήρια; Ας τα ενώσω σε ένα.»

Το όνειρο έγινε γυαλί

Η ααρμόνικα ήταν απλή στην ιδέα, δύσκολη στην κατασκευή. Πενήντα δύο γυάλινα μπολ, από το μεγάλο ως το μικρό, περνούσαν σε έναν άξονα. Ένα πενάλι με το πόδι τους γύριζε. Ο μουσικός ακουμπούσε τους υγρούς δακτύλους του στις άκρες — και έβγαινε ήχος. Ένας ήχος που δεν έμοιαζε με τίποτα άλλο. Κάτι ανάμεσα σε κρυστάλλινο κλάμα και νερό που τρέχει.

Η ευρωπαϊκή μανία

Μέσα σε λίγα χρόνια, η ααρμόνικα κατέκτησε την Ευρώπη. Βασίλισσες και δούκισσες την ήθελαν στα σαλόνια τους. Ο Mozart έγραψε ειδικά κομμάτια γι' αυτήν. Ο Beethoven τη συμπεριέλαβε σε σονάτα του. Ακόμα και ο Μέτερνιχ την είχε στο παλάτι του. Ήταν το iPhone του 18ου αιώνα — όλοι την ήθελαν, όλοι μιλούσαν γι' αυτήν.

Το σκοτεινό δίδυμο

Και τότε εμφανίστηκε ο Franz Mesmer. Ο γνωστός μας Mesmer — ναι, αυτός που μας χάρισε τη λέξη «μαγνητίζω» — κατάλαβε ότι η ααρμόνικα είχε κάτι παραπάνω από ήχο. Οι συχνότητές της, έλεγε, μπορούσαν να επηρεάσουν το μυαλό. Τη χρησιμοποίησε στις συνεδρίες του. Ο κόσμος άρχισε να ψιθυρίζει: «Αυτή η μουσική οδηγεί στην τρέλα.»

Φήμες και πραγματικότητα

Οι φήμες έπαιρναν διαστάσεις. Κάποιοι έλεγαν ότι οι μουσικοί της ααρμόνικας τρελαίνονταν. Άλλοι ότι οι ακροατές έχαναν τον ύπνο τους για μέρες. Η αλήθεια; Μάλλον οι φήμες ήταν υπερβολές. Ίσως όμως υπήρχε και κάτι πραγματικό: τα γυαλιά της εποχής περιείχαν μόλυβδο. Όσο περισσότερο έπαιζε κανείς, τόσο περισσότερο μόλυβδο απορροφούσε από το δέρμα. Κρυφή δηλητηρίαση — αργή και ύπουλη.

Η πτώση

Το πιάνο είχε αρχίσει να κυριαρχεί. Ήταν πιο εύκολο, πιο δυνατό, πιο πρακτικό. Η ααρμόνικα απαιτούσε χρόνια εξάσκησης, ειδικά δάχτυλα, ειδική υγρασία. Μετά το 1820, σχεδόν εξαφανίστηκε. Οι μουσικοί την εγκατέλειψαν. Η κοινωνία την ξέχασε.

Το τέλος ενός ονείρου

Σήμερα, αν ψάξεις στο Google τον Benjamin Franklin, θα βρεις τον κεραυνό, την αμερικανική σημαία, τα γυαλιά του. Την ααρμόνικα; Σπάνια. Κι όμως, για τριάντα χρόνια, αυτό το παράξενο όργανο από γυαλί και νερό ήταν το πιο συναρπαστικό πράγμα της Ευρώπης. Μας διδάσκει κάτι απλό: ακόμα και τα πιο υπέροχα πράγματα μπορούν να ξεχαστούν — αν σταματήσουμε να τα παίζουμε.

Θέλεις να μάθεις περισσότερα για ξεχασμένες εφευρέσεις; Μείνε συντονισμένος.