Αρχαία βιβλία κρύβουν περισσότερα από μελάνι
Υπάρχουν ιστορίες που σε κάνουν να δεις τα παλιά βιβλία με εντελώς διαφορετικό μάτι.
Φαντάσου να ανοίγεις ένα αρχαίο χειρόγραφο και να συνειδητοποιείς ότι, παράλληλα με το μελάνι αιώνων, κοιτάς τα γενετικά ίχνη μιας αρρώστιας που κάποτε σκόρπιζε τον τρόμο. Αυτό ακριβώς συνέβη όταν ερευνητές αποφάσισαν να εξετάσουν με προσοχή μερικά από τα παλαιότερα περγαμηνά χειρόγραφα της Ευρώπης.
Η μαγεία ήταν πιο εύκολη εξήγηση
Εδώ είναι το εντυπωσιακό: για εκατοντάδες χρόνια, οι άνθρωποι δεν είχαν ιδέα τι σκότωνε τα πρόβατά τους. Όταν τα κοπάδια άρχιζαν να πεθαίνουν - και μιλάμε για 75 με 90 τοις εκατό των ζώων σε κάποιες εστίες - χρειάζονταν μια εξήγηση. Και ειλικρινά; Να κατηγορούν τις μάγισσες ήταν πιο εύπεπτο από το να παραδεχτούν ότι υπάρχουν αόρατοι δολοφόνοι που αιωρούνται γύρω τους χωρίς κανείς να τους βλέπει.
Τα συμπτώματα ήταν εφιαλτικά. Πυρετός, πληγές που εξαπλώνονταν σε όλο το σώμα, μάτια που τρέχανε, στόμα και πνευμόνια που δέχονταν επίθεση από μέσα. Αυτά τα ζώα υπέφεραν τρομερά, και οι κτηνοτρόφοι που έβλεπαν τα προς το ζην τους να εξαφανίζονται δεν είχαν τίποτα άλλο να πιαστούν εκτός από τη δεισιδαιμονία.
Βιβλία φτιαγμένα από άρρωστα ζώα
Εδώ γίνεται πραγματικά περίεργα. Οι ερευνητές - με επικεφαλής τον Louis L'Hôte από το University College Dublin - ανακάλυψαν γενετικό υλικό του ιού κρυμμένο σε χειρόγραφα όπως τα Ευαγγέλια του York και το Corpus Glossary, ένα από τα πρώτα αγγλικά λεξικά. Γιατί εκεί; Γιατί αυτά τα έγγραφα είχαν γραφτεί σε περγαμηνή από δέρμα προβάτου.
Και έρχεται το ανατριχιαστικό σημείο: βρήκαν περισσότερο ιικό DNA στην πλευρά της σάρκας του δέρματος - αυτή που κοίταζε προς το σώμα του ζώου - παρά στην εξωτερική επιφάνεια. Αυτό σημαίνει ότι τα πρόβατα ήταν ήδη μολυσμένα όταν σφάζονταν για την παραγωγή περγαμηνής.
Χιλιάδες χρόνια συνεχίστηκε αυτό.
Χρονολόγηση που αλλάζει τα δεδομένα
Η ομάδα πίεσε πίσω την γνωστή ιστορία της ευλογιάς των προβάτων τουλάχιστον 3.700 χρόνια, αναλύοντας δόντια προβάτων της Εποχής του Χαλκού από νομαδικούς οικισμούς στη στέπα της Ευρασίας, συμπεριλαμβανομένων περιοχών κοντά στα βουνά Αλτάι της Σιβηρίας. Είναι εκπληκτικό. Πήγαμε από το να ξέρουμε ότι η ασθένεια υπήρχε στη μεσαιωνική περίοδο, στο να αποδεικνύουμε ότι στοιχειώνει τα πρόβατα - και κατ' επέκταση τους ανθρώπους που εξαρτιόνταν από αυτά - σχεδόν τέσσερις χιλιετίες.
Οι νομαδικοί κτηνοτρόφοι της στέπας είχαν τα πάντα πάνω στα κοπάδια τους - κρέας, γάλα, γαλακτοκομικά, λίπος για μαγείρεμα, και δέρματα για ρούχα και καταφύγιο. Αυτά τα διάσημα νομαδικά υφάσματα από την περιοχή του Αλτάι; Φτιαγμένα από μαλλί προβάτου. Δεν ήταν απλά αγρότες· έχτιζαν ολόκληρους πολιτισμούς γύρω από την εκτροφή προβάτων. Και όταν η ασθένεια χτυπούσε, δεν σκότωνε μόνο ζώα. Αποσταθεροποιούσε ολόκληρες κοινωνίες.
Η σύνδεση που με σηκώνει τις τρίχες
Η ευλογιά των προβάτων σχετίζεται στενά με τον ιό που προκαλεί την ευλογιά στους ανθρώπους. Άφησε αυτή τη σκέψη να καθίσει λίγο. Ενώ οι άνθρωποι υπέφεραν από τις δικές τους επιδημίες, τα ζώα τους θερίζονταν από έναν γενετικό ξάδερφο του ίδιου τύπου παθογόνου. Η διασύνδεση ανθρώπου και ζώου - αυτό που οι ειδικοί σήμερα ονομάζουν "One Health" - δεν είναι καινούργιο. Είναι αρχαίο. Ήμασταν πάντα μαζί σε αυτό, για καλό ή για κακό.
Δεν είναι μόνο ιστορία
Μπορεί να νομίζεις ότι αυτό είναι απλά μια ενδιαφέρουσα ιστορική υποσημείωση, αλλά η ευλογιά των προβάτων προκαλεί ακόμα χάος. Φέτος, μια έξαρση στην Ελλάδα σκότωσε σχεδόν μισό εκατομμύριο ζώα και απειλεί την αγαπημένη τυροκομική βιομηχανία της χώρας. Σκέψου το - ξέρουμε για αυτή την ασθένεια χιλιάδες χρόνια, έχουμε εμβόλια, και συνεχίζει να αποδεκατίζει τα κοπάδια σε τεράστια κλίμακα.
Αυτό σε κάνει να νιώθεις ταπεινότητα, έτσι δεν είναι;
Τι μας λέει αυτή η έρευνα
Λατρεύω αυτή την έρευνα γιατί δείχνει πώς η επιστήμη είναι ουσιαστικά ντετέκτιβ διαχρονικό. Αυτοί οι ερευνητές κοίταξαν παλιά βιβλία και δόντια και συνειδητοποίησαν ότι κρατούσαν αποδείξεις για κάτι τεράστιο - μια ασθένεια που διαμόρφωσε μοτίβα μετανάστευσης, εμπορικές οδούς, αγροτική ανάπτυξη, και πιθανώς την άνοδο και πτώση αυτοκρατοριών που μελετάμε ακόμα.
Και εδώ υπάρχει μια όμορφη ειρωνεία: τα ίδια έγγραφα που διέδωσαν θρησκευτική σοφία και πρώιμη γλωσσολογική γνώση διατήρησαν επίσης τη γενετική ιστορία μιας από τις παλαιότερες ζωονόσους της ανθρωπότητας. Ποτέ ίσως δεν θα καταλαβαίναμε τη βαθιά ιστορία της ευλογιάς των προβάτων χωρίς εκείνα τα δείγματα από την "πλευρά της σάρκας" μεσαιωνικών χειρογράφων.
Την επόμενη φορά λοιπόν που θα δεις ένα αρχαίο βιβλίο σε μουσείο, θυμήσου - μπορεί να κρύβει περισσότερα από όσα φαίνονται. Ιστορίες γραμμένες με μελάνι, ναι. Αλλά και το φάντασμα ενός αόρατου εχθρού, που περίμενε ήσυχα για αιώνες μέχρι κάποιος να σκεφτεί να κοιτάξει.