Ο Φρικτός Μπαμπάς της Φύσης και ο Επιστήμονας που Δεν Άντεξε

Υπάρχουν ιστορίες στην επιστήμη που σε κάνουν να νιώθεις άβολα. Αυτή είναι μία από αυτές.

Ο Φαλακρός Βάτραχος με το Παρατσούκλι

Γνώρισε τον Alytes obstetricans — τον «βατράχο μαμής». Το όνομα δεν είναι τυχαίο.

Αυτά τα μικροσκοπικά αμφίβια έκαναν κάτι παράξενο: αποφάσισαν να ζευγαρώνουν στη στεριά αντί για το νερό. Όχι, δεν είναι κάτι συνηθισμένο για βατράχους. Και ο μπαμπάς; Εκείνος παίρνει τα γονιμοποιημένα αυγά της συντρόφου του και τα τυλίγει γύρω από τα πίσω πόδια του. Τα κουβαλάει παντού σαν σακίδιο. Μαμή, ε;

Επειδή εξελίχθηκαν για ζευγάρωμα στη στεριά, τα αρσενικά δεν έχουν τις τραχιές «βραγχιακές επιφάνειες» στα πόδια τους — αυτές τις μικρές ανώμαλες εξογκώσεις που βοηθούν τους υδρόβιους βατράχους να μην γλιστρήσουν κατά την... αναπαραγωγή.

Ο Κάμερερ και η Μεγάλη Ιδέα

Στις αρχές του 1900, ένας Αυστριακός βιολόγος ονόματι Πάουλ Κάμερερ δούλευε στο Vivarium της Βιέννης. Έκανε πειράματα που έτριβαν τα χέρια όσους πίστευαν στον Λαμάρκ.

Τι είναι ο λαμαρκισμός; Μια θεωρία που έλεγε ότι χαρακτηριστικά που αποκτάς στη ζωή σου — δυνατότερους μύες, πιο ψηλό λαιμό — μπορούν να περάσουν στα παιδιά σου. Ο πρόγονος της καμηλοπάρδαλης έτεινε τον λαιμό για να φτάσει τα ψηλά φύλλα, και χαμπάρι — όλες οι μελλοντικές καμηλοπαρδάλεις γεννιούνταν με μακριούς λαιμούς.

Μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, αυτό έγινε πολιτικό. Η Σοβιετική Ένωση λάτρευε τον λαμαρκισμό — ταίριαζε με την ιδεολογία της περί μεταμόρφωσης του περιβάλλοντος. Οι Δυτικοί επιστήμονες βλέπανε το θέμα αλλιώς. Η επιστημονική διαμάχη έγινε ιδεολογικός πόλεμος.

Το Πείραμα

Ο Κάμερερ έκανε κάτι απλό αλλά τολμηρό: ανάγκασε βατράχους μαμήδες να ζευγαρώνουν στο νερό για πολλές γενιές.

Και μετά συνέβη κάτι παράξενο. Οι απόγονοι άρχισαν να αναπτύσσουν αυτές τις βραγχιακές επιφάνειες στα πόδια τους. Εκείνες τις «λαβές» που τα χερόβια αμφίβια δεν έπρεπε να έχουν καθόλου.

Φαντάσου τη σημασία: αν ήταν αλήθεια, τα ζώα ανέπτυσσαν νέα χαρακτηριστικά λόγω περιβάλλοντος και τα περνούσαν στα μωρά τους. Ο λαμαρκισμός δικαιωνόταν!

Αλλά...

Ο ίδιος ο Κάμερερ δεν ήταν καθόλου σίγουρος.

Σε μια διάλεξη το 1923, παραδέχτηκε ότι ίσως αυτό δεν ήταν καθόλου κληρονομικότητα επίκτητων χαρακτηριστικών. Ίσως ο βάτραχος μαμής απλά επέστρεφε σε κάποια αρχέγονη μορφή. Σκέψου το: πριν εκατομμύρια χρόνια, βατράχοι με βραγχιακές επιφάνειες ήταν ο κανόνας. Οι μαμήδες τις έχασαν με τον καιρό. Βάλε τους πίσω στο νερό, και — τσουπ! — το χαρακτηριστικό επιστρέφει σαν οικογενειακό κειμήλιο που βρέθηκε στη σοφίτα.

Ο Κάμερερ είχε πολύ πιο ισχυρά στοιχεία από άλλα πειράματα — με σαλαμάνδρες, ασκίδια και τυφλούς νεοτρίτωνες. Αλλά κανείς δεν ενδιαφερόταν για αυτά.

Η Αποκάλυψη

Τον Αύγουστο του 1926, εβδομάδες πριν τον θάνατό του, το Nature δημοσίευσε άρθρα που αποκάλυπταν ότι ένα διατηρημένο δείγμα από το εργαστήριό του είχε... εγχυθεί με μελάνι Ινδίας για να φαίνεται σαν να είχε βραγχιακές επιφάνειες.

Κάποιος — ίσως βοηθός, ίσως εχθρός — είχε πλαστογραφήσει τα στοιχεία.

Η επιστημονική κοινότητα επιτέθηκε. Ο Γουίλιαμ Μπέιτσον, ένας από τους πατέρες της γενετικής, δεν είχε καταφέρει να αναπαράγει τα αποτελέσματα στο δικό του εργαστήριο. Αντί να δεχτεί ότι διαφορετικές συνθήκες μπορεί να δίνουν διαφορετικά αποτελέσματα, αποφάσισε ότι ο Κάμερερ ήταν απατεώνας. Ο βάτραχος μαμής έγινε το όπλο του.

Το Τέλος

Στις 23 Σεπτεμβρίου 1926, ο Πάουλ Κάμερερ πήρε το όπλο του και περπάτησε στο δάσος έξω από τη Βιέννη.

Στο σημείωμα αυτοκτονίας του, διαμαρτυρήθηκε για την άδικη μεταχείριση από τους συναδέλφους του. Είχε δίκιο.

Αλλά αυτό που με στοιχειώνει: λίγο πριν πεθάνει, ο Κάμερερ ετοιμαζόταν να φύγει για τη Μόσχα. Θα δούλευε με τον Ιβάν Παβλόφ για να χτίσει ένα νέο ινστιτούτο. Ό,τι κι αν είχε συμβεί, ήταν ακόμα ζηλευτός. Είχε ακόμα πιστούς.

Τι Μας Λέει Αυτή η Ιστορία

Η επιστήμη υποτίθεται είναι αντικειμενική, σωστά; Απλά ακολουθούμε τα στοιχεία όπου μας οδηγούν.

Αλλά αυτή η ιστορία μας θυμίζει ότι οι επιστήμονες είναι άνθρωποι. Έχουν εγώ, πολιτικές πεποιθήσεις, την ανάγκη να δείξουν ότι έχουν δίκιο. Όταν ο λαμαρκισμός συνδέθηκε με τη σοβιετική ιδεολογία, η υποστήριξή του έγινε επικίνδυνη. Ο Κάμερερ δεν ήταν απλά ένας επιστήμονας — ήταν ένα πιθανό σύμβολο σε έναν ιδεολογικό πόλεμο.

Η τραγική ειρωνεία: τα πιο ισχυρά στοιχεία του Κάμερερ για κληρονομικότητα επίκτητων χαρακτηριστικών προέρχονταν από πειράματα που δεν μπορούσαν να απορριφθούν ως αταβισμός. Αλλά κανείς δεν ήθελε να τα δει.

Ένας Αιώνας Μετά

Σήμερα, η επιγενετική έχει δείξει ότι οι εμπειρίες μας μπορούν να αφήσουν χημικά σημάδια στο DNA μας που επηρεάζουν τις επόμενες γενιές. Ίσως ο Κάμερερ είχε δίκιο — απλά πολύ νωρίς και πολύ αμφιλεγόμενα για την εποχή του.

Το σίγουρο είναι ένα: ο βάτραχος μαμής θα είναι για πάντα συνδεδεμένος με τον Πάουλ Κάμερερ, έναν άνθρωπο που είτε έκανε επιστημονική απάτη είτε καταστράφηκε από αυτήν.

Και ίσως δεν θα μάθουμε ποτέ τι συνέβη.