Het absolute waanzinnige plan: een vliegdekschip van ijs

Laat me je een leuke vraag stellen: wat is het meest onpraktische dat je zou kunnen bouwen tijdens een wereldoorlog?

Een gigantische katapult? Een rubberen baksteen? Wat dacht je van een vliegdekschip... van ijs?

Ik weet het, ik weet het, het klinkt absurd. Maar blijf even bij me, want dit verhaal is een van die vreemde pareltjes uit de Tweede Wereldoorlog die op de een of andere manier nooit de aandacht krijgt die het verdient.

Het probleem dat alles startte

Stel je voor: het is WOII, en Duitse U-boten terroriseren de Atlantische Oceaan. Deze onderzeeërs zinken koopvaardijschepen in snel tempo, en de Geallieerden hebben de grootste moeite om hun bevoorradingslijnen te beschermen.

Nu waren vliegtuigen best effectief tegen U-boten. Ze konden ze spotten, aanvallen en dwingen om te duiken en zich te verstoppen. Maar er was een enorm probleem: de Atlantische Luchtgat. Waar vliegtuigen ook vandaan kwamen, landgebaseerde toestellen konden bepaalde gebieden van de oceaan simpelweg niet bereiken om deze onderzeeërs te bejagen.

De marine had een mobiel vliegveld nodig. Iets dat recht de gevarenzone in kon varen en vliegtuigen een plek kon bieden om bij te tanken, te bevoorraden en weer op te stijgen. Ze hadden een vliegdekschip nodig.

Maar zo'n ding bouwen tijdens de oorlog? Dat kost jaren en ontzettend veel middelen. Iemand moest sneller en goedkoper denken.

En toen kwam Geoffrey Pyke in beeld.

Ontmoet de vent die dacht: "Wat als... bevroren zaagsel?"

Pyke was, naar alle rapporten, een excentrieke uitvinder werkzaam bij het Britse Ministerie van Oorlog. En ergens in zijn briljante, onconventionele brein, had hij een wild idee: wat als je een vliegdekschip van ijs zou kunnen bouwen?

Ik kan me zo voorstellen dat hij op een dag in zijn notitieboekje zat te krabbelen, dacht aan bevroren gletsjers, en dacht: "Waarom niet?"

Maar ja, gewoon ijs heeft nogal voor de hand liggende problemen. Het breekt, het buigt door, en als je ooit een ijsberg hebt zien omslaan, dan weet je dat het niet bepaald stabiele platformen zijn. Pyke had iets sterkers nodig.

Gelukkig voor hem (en ongelukkig voor iedereen die erbij betrokken was), had een wetenschapper genaamd Max Perutz al geëxperimenteerd met een materiaal gemaakt van water en zaagsel. Het dreef, het kon in vormen worden gegoten, en het was verrassend stevig.

Pyke pakte dit idee op en ging ermee aan de slag. Hij speelde met de verhoudingen, voegde wat houtpulp toe, en creëerde uiteindelijk iets opmerkelijks: een materiaal dat net zo sterk was als beton wanneer het bevroren was. Het kon kogels weerstaan, voorkomen dat het brak, en — het belangrijkste — het kon in elke gewenste vorm worden gegoten.

Ze noemden het Pykrete.

De pistooldemonstratie die alles veranderde

Nu moest Pyke dit idee verkopen aan de grote bazen. En dan bedoel ik de echte grote bazen — Winston Churchill, Franklin Roosevelt en de hoogste militairen.

Hoe overtuig je een kamer vol wereldleiders dat een vliegdekschip van bevroren zaagsel een goed idee is?

Als je Geoffrey Pyke bent, dan doe je het meest dramatische wat je je kunt voorstellen: je trekt een pistool en begint dingen neer te schieten.

Eerst schoot hij op een gewoon ijsblok. Het explodeerde spectaculair, zoals je zou verwachten.

Daarna schoot hij op een blok Pykrete.

De kogel kaatste gewoon terug.

Sterker nog, naar verluidt kaatste de kogel zo wild rond dat hij langs de broek van een admiraal scheerde voordat hij zich in de muur boorde.

Je weet wel, normale kantoordemonstratie-activiteiten.

Maar het punt is: het werkte. De demonstratie was zo overtuigend dat de bazen het project onmiddellijk goedkeurden. Ze gaven het een codenaam uit de Bijbel: Project Habakkuk.

Wat het meest absurde schip ooit had moeten worden

Laat me je schilderen wat deze mensen wilden bouwen, want het is werkelijk verbijsterend.

Het dek zou 600 meter lang zijn geweest — langer dan de meeste vliegdekschepen ooit gebouwd, inclusief moderne. Het zou 75 meter breed zijn geweest met een ijsdikte van minimaal 12 meter. Veertig kanonnen. Dubbele hangaars. Ruimte voor wel 150 bommenwerpers of jachtvliegtuigen.

Dit ding had een drijvend fort moeten worden. Het zou praktisch onzinkbaar zijn geweest — torpedo's zouden gewoon zijn afgekaatst, of in het ergste geval een gat hebben achtergelaten dat dichtgevroren kon worden. Brutale Atlantische golven? Geen probleem. De pure massa van het ding had het ongelooflijk stabiel gemaakt.

Het ontwerp vroeg om een uitgebreid koelsysteem om het hele ding op precies -16°C te houden. Stalen buizen zouden door de hele constructie kronkelen en pekel door de bevroren massa pompen om de integriteit te behouden.

Ik weet niet hoe het met jou zit, maar ik ben nu al half overtuigd dat dit klinkt als iets uit een Jules Verne-roman.

De realiteitscheck (die er natuurlijk moest komen)

Hier wordt het interessant — eigenlijk, met "interessant" bedoel ik "belachelijk onpraktisch."

Toen ze in de herfst van 1943 begonnen met de bouw van een prototype in Canada, werd de waarheid snel duidelijk: dit ging nooit werken binnen het gewenste tijdsbestek.

Eerste probleem: de planning. Ze schatten dat het volledige vliegdekschip niet klaar zou zijn voor minimaal 1944, wat betekende dat tegen de tijd dat het af was, de strategische situatie compleet veranderd zou kunnen zijn.

Tweede probleem: de middelen. Het bouwen van het ding zou 8.000 arbeiders vereisen, 300.000 ton houtpulp (wat de Canadese papierproductie jarenlang zou platleggen), 10.000 ton staal, en een massief koelsysteem dat een fortuin zou kosten.

O, en hier komt de ironie die mij het meest raakt: weet je nog hoe een van de verkooppunten was dat het geen staal zou nodig hebben? Nou, dat bleek volkomen onjuist. De koelbuizen alleen al vereisten enormous veel staal, en tijdens de oorlog was elk stukje staal hard nodig voor tanks, schepen en echte militaire uitrusting.

Derde probleem: de oorlog veranderde. Portugal stond uiteindelijk toe dat Geallieerde strijdkrachten de vliegvelden op de Azoren gebruikten, wat hielp om die Atlantische Luchtgat te dichten. Bovendien begonnen de Geallieerden meer escorte-vliegdekschepen te bouwen om hun koopvaardijvloot te beschermen.

Opeens was de dringende behoefte aan een gigantisch vliegdekschip van bevroren zaagsel... niet meer zo urgent.

Het einde van de ijsdroom

Lord Louis Mountbatten, die het project oorspronkelijk had gesteund, trok zijn steun in. Project Habakkuk werd officieel stopgezet.

Maar hier is wat ik het leukst vind aan dit hele verhaal: het prototype is er nog steeds.

Diep in het Patricia Lake in Alberta ligt de houten frame en stalen skelet van de originele testconstructie nog steeds op de bodem. Duikers kunnen er daadwerkelijk naartoe om het te bekijken. Het ligt er al meer dan 80 jaar bevroren, een bizarre monument voor een van de meest gedurfde technische voorstellen in de militaire geschiedenis.

Wat vertelt dit verhaal ons eigenlijk?

Ik denk veel na over Project Habakkuk, en eerlijk gezegd denk ik dat er iets moois in zit — ook al was het volkomen onpraktisch.

Dit was een oorlog waarin wanhopige omstandigheden mensen dwongen om de meest creatieve, onconventionele oplossingen te bedenken die je je maar kunt voorstellen. Pyke en Perutz waren niet gek; ze reageerden op een onmogelijke situatie met onmogelijke ideeën. De meeste van die ideeën faalden, maar dat is eigenlijk het punt. Vooruitgang komt vaak voort uit het proberen van dingen die belachelijk lijken, en de meeste van die pogingen werken niet.

Er is ook iets charmants aan het feit dat een pistool-demo met een afkaatsende kogel blijkbaar genoeg was om wereldleiders te overtuigen om een vliegdekschip van bevroren houtpulp goed te keuren. Wat een tijd.

Project Habakkuk zal nooit over de zeeën varen, maar ik denk dat het een plek verdient in de hall of fame van creatief oorlogsdenken. Vertel het alleen aan niemand dat we ooit serieus overwogen om een gigantisch vliegdekschip van ijs te bouwen.