Το εγκέφαλο: Ο «μαντισ» μέσα στο κεφάλι μας;
Έχετε νιώσει ποτέ ότι κάποιος είναι πεισματικός ακόμα και πριν ανοίξει το στόμα του; Ή μήπως έχετε βρεθεί στην ίδια θέση: «Γιατί πάντα παγιδεύομαι με τους ίδιους τύπους;».
Για χρόνια, λέγαμε πως είμαστε απλώς «συνεπείς» ή πως έχουμε «κακή τύχη». Όμως, μια πρόσφατη και εντυπωσιακή μελέτη δείχνει κάτι άλλο: αυτά τα μονοπατία είναι «κατασκευασμένα» στο ίδιο μας το εγκέφαλο. Και το πιο τρελό; Ο Σίγκμουντ Φρόυντ, ο πατέρας της ψυχανάλυσης, ήταν σχεδόν απόλυτα σωστός πριν από 130 χρόνια!
Ο εγκέφαλος ως «μηχανή προβλέψης»
Στη σύγχρονη νευροεπιστήμη, υπάρχει μια έννοια που αλλάζει τα πάντα: το παράδειγμα της πρόβλεψης (prediction paradigm).
Οι περισσότεροι πιστεύουμε ότι ο εγκέφαλός μας λειτουργεί σαν κάμερα: τα μάτια βλέπουν, το εγκέφαλο επεξεργάζεται και εμείς βλέπουμε την πραγματικότητα. Λάθος! Ο εγκέφαλός μας λειτουργεί στην πραγματικότητα σαν μια μηχανή προβλέψεων.
Αντί να περιμένει να έρθει η πληροφορία, ο εγκέφαλός μας «μαντεύει» συνεχώς τι θα συμβεί μετά. Χρησιμοποιεί τις προηγούμενες εμπειρίες μας για να φτιάξει ένα «σκίτσο» της πραγματικότητας. Αν αυτό που βλέπουμε συμφωνεί με την πρόβλεψη, όλα πάνε καλά. Αν όμως υπάρχει μια απόκλιση —αυτό που οι επιστήμονες ονομάζουν σφάλμα πρόβλεψης— ο εγκέφαλός μας μπερδεύεται και πρέπει να δουλέψει σκληρά για να το καταλάβει.
Φρόυντ και Νευροεπιστήμη: Η «προβολή» της πραγματικότητας
Εδώ τα πράγματα γίνονται ενδιαφέροντα. Ο Φρόυντ μίλησε για την προβολή (projection). Είναι η τάση μας να «πετάμε» τα δικά μας κρυμμένα συναισθήματα στους άλλους. Αν είστε καυγάριστοι, θα μπείτε σε ένα δωμάτιο και θα πείτε: «Πόσο βαριέται όλος σήμερα!».
Οι ερευνητές που δημοσίευσαν τη μελέτη τους στο περιοδικό Entropy βρήκαν ότι η «προβολή» του Φρόυντ είναι σχεδόν η ίδια με το «σφάλμα πρόβλεψης» της νευροεπιστήμης.
Αν ο εγκέφαλός σας έχει μια πολύ ισχυρή πρόβλεψη (βασισμένη στο παρελθόν), μπορεί να παραμορφώσει την εικόνα που έχετε για το τώρα. Αν έχετε υποστεί πολλές απορρίψεις, ο εγκέφαλός σας έχει φτιάξει μια «πρόβλεψη απορρίψης». Έτσι, αν ένας φίλος σας στείλει ένα σύντομο μήνυμα, ο εγκέφαλός σας δεν θα πει «είναι απλώς απασχολημένος», αλλά θα πει: «με αγνοεί, σίγουρα είναι θυμωμένος!».
Δεν παρατηρείτε απλώς την πραγματικότητα· την επανασχετίζετε για να ταιριάζει με αυτό που περιμένετε να δείτε.
Γιατί κολλάμε στα ίδια λάθη;
Αυτό εξηγεί ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της ανθρώπινης συμπεριφοράς: Γιατί επαναλαμβάνουμε τα ίδια λάθη;
Είτε πρόκειται για μια κακή συνήθεια, είτε για μια τοξική σχέση, ο εγκέφαλός μας λατρεύει τη σταθερότητα. Στη νευροεπιστήμη, ο εγκέφαλος θέλει να μειώσει την «αβεβαιότητα».
Συχνά, είναι πιο εύκολο για τον εγκέφαλό μας να προχωρήσει με μια «λάθος» πρόβλεψη παρά να διαχειριστεί το χάος μιας νέας, άγνωστης κατάστασης. Γι' αυτό οι άνθρωποι κολλάνε σε «άκαμπτα» νοητικά μοντέλα. Αν ο εγκέφαλός σας έχει αποφασίσει ότι «ο κόσμος είναι επικίνδυνος», θα προσπαθήσει με κάθε τρόπο να βρει αποδείξεις που να το αποδεικνύουν, ακόμα κι αν τα πράγματα πάνε υπέροχα!
Η δική μου γνώμη: Ο νους είναι ένας βρόχος
Προσωπικά, αυτό με εντυπωσιάζει τρομερά. Γέφυραίνει το χάσμα ανάμεσα στη «μαλακή» επιστήμη της ψυχολογίας (τα συναισθήματα) και τη «σκληρή» νευροεπιστήμη (τα νευρωνικά σήματα).
Αυτό σημαίνει ότι η «προσωπικότητα» μας είναι στην πραγματικότητα μια συλλογή από εξαιρετικά εκπαιδευμένα μοντέλα πρόβλεψης. Και η καλή είδηση; Εφόσον αυτά τα μοντέλα χτίζονται πάνω στην εμπειρία, μπορούν να ενημερωθούν! Μπορούμε να «επανεκπαιδεύσουμε» τις μηχανές πρόβλεψης του εγκεφάλου μας μέσω νέων εμπειριών, θεραπείας ή mindfulness, μαθαίνοντας στον εγκέφαλό μας ότι ο κόσμος δεν είναι τόσο προβλέψιμος (ή τόσο τρομακτικός) όσο νομίζει!
Οπότε, την επόμενη φορά που θα νιώσετε ότι «διαβάζετε τις σκέψεις» κάποιου, θυμηθείτε: ο εγκέφαλός σας κάνει απλώς μια πολύ καλά προετοιμασμένη υπόθεση!