Μαλτέζικο μυστήριο: Πώς επιβίωσαν κυνηγοί-συλλέκτες σε ένα νησί χωρίς πόρους;

Φαντάσου ότι σκάβεις σε κάποιο νησί της Μεσογείου και βρίσκεις ίχνη ανθρώπων από πριν 8.000+ χρόνια. Ωραία, θα πεις, τι καινούργιο; Αλλά κοίτα τι είναι το τρελό: αυτοί οι άνθρωποι δεν έπρεπε να υπάρχουν εκεί. Και, το σημαντικότερο, δεν μπορούσαν να έχουν επιβιώσει χωρίς βοήθεια από έξω.

Κάπως έτσι έγινε στη Μάλτα. Και μετά από αυτό, άλλαξα τελείως τον τρόπο που σκέφτομαι για τους προγόνους μας.

Το εύρημα που έριξε κάτω τους επιστήμονες

Το 2019, μια ομάδα έφτασε στη Μάλτα για να εξετάσει κάποια δείγματα. Αυτό που βρήκαν; Κοχύλια από γεύματα, πέτρινα εργαλεία και κόκαλα ελαφιών που είχαν σφαγιαστεί. Οι χρονολογήσεις έδειξαν τουλάχιστον 8.500 χρονών.

Το πρόβλημα; Οι πρώτοι γεωργοί έφτασαν στο νησί σχεδόν 1.000 χρόνια αργότερα. Δηλαδή, για έναν ολόκληρο αιώνα, κυνηγοί-συλλέκτες ζούσαν σε αυτό το ημίξηρο νησί — και εμείς δεν είχαμε ιδέα.

Η Eleanor Scerri, αρχαιολόγος από το Ινστιτούτο Max Planck, είπε στο περιοδικό Science: «Δεν το πιστεύαμε.» Χρειάστηκαν πέντε επιπλέον σεζόν σκαψίματος και αναλύσεων μόνο και μόνο για να βεβαιωθούν ότι δεν έκαναν λάθος. Τόσο απίστευτο ήταν.

Το μαθηματικό πρόβλημα που έπρεπε να λυθεί

Όταν η Scerri και η ομάδα της συμφώνησαν επιτέλους ότι αυτό που βλέπουν είναι αληθινό, άρχισαν να αναρωτιούνται: πώς στο καλό κατάφεραν να επιβιώσουν;

Σκέψου το αρχικά: «Μα πώς να μην τα κατάφεραν; Απλά ήρθαν με βάρκες από κάπου κοντά — Σικελία ή Τυνησία.» Ναι, αυτό θα σκεφτόταν ο καθένας. Αλλά ήταν η Μεσολιθική περίοδος — περίπου 1.000 χρόνια πριν εφευρεθούν τα πανιά.

Ταξίδια στη θάλασσα λοιπόν; Εξαιρετικά δύσκολα. Και η Μάλτα; Όχι ακριβώς παράδεισος με πλούσια βλάστηση.

Η ομάδα έκανε τους υπολογισμούς της. Ανασυνέστησαν τις αρχαίες στάθμες της θάλασσας, υπολόγισαν τους διαθέσιμους πόρους του νησιού και το ελάχιστο πληθυσμό που χρειαζόταν για να διατηρηθεί.

Το αποτέλεσμα; Για να επιβιώσει ένας πληθυσμός για 1.000 χρόνια, χρειαζόσουν τουλάχιστον 1.000 άτομα αναπαραγωγικής ηλικίας — δηλαδή πληθυσμός 2.500 με 3.000 ανθρώπων.

Η Μάλτα, με τους περιορισμένους πόρους της, δεν μπορούσε να συντηρήσει τόσο κόσμο μόνη της. Τέλος της κουβέντας.

Η ανατροπή

Άρα, τι σημαίνει αυτό; Ότι οι κυνηγοί-συλλέκτες δεν εγκαταλείφθηκαν στο νησί. Η χερσαία γέφυρα προς τη Σικελία είχε βυθιστεί περίπου 14.000 χρόνια πριν — χιλιάδες χρόνια πριν φτάσουν αυτοί οι άνθρωποι.

Έπρεπε να διασχίσουν ανοιχτή θάλασσα για να φτάσουν. Και, σύμφωνα με τη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο PNAS Nexus, δεν έκαναν απλά ένα ταξίδι. Για να διατηρήσουν αρκετή γενετική ποικιλομορφία και να επιβιώσουν για χίλια χρόνια, έπρεπε να συνεχίζουν τακτικά τα ταξίδια Μάλτα-Σικελία.

Άσε το να σου κάτσει λίγο αυτό.

Μιλάμε για ανθρώπους που χρησιμοποιούσαν πρωτόγονες βάρκες ή σχεδίες από καλάμια, κάνοντας επαναλαμβανόμενες διασταυρώσεις της Μεσογείου, χιλιάδες χρόνια πριν τα πανιά. Δεν ήταν ψαράδες που έμεναν κοντά στην ακτή. Ήταν άνθρωποι με πραγματικές ναυτικές ικανότητες.

Τι αλλάζει αυτό

Αυτό είναι το σημείο που με ενθουσιάζει. Για χρόνια, νομίζαμε ότι οι Μεσολιθικοί κυνηγοί-συλλέκτες ήταν δεμένοι με τη γη. Κυνηγούσαν, μάLECTly, ίσως έκαναν κάποια βόλτα με βάρκα κοντά στην ακτή. Αλλά το να διασχίζουν επανειλημμένα ανοιχτή θάλασσα; Αυτό θεωρούνταν κάτι πολύ μεταγενέστερο, που ήρθε με τη γεωργία και την τεχνολογία πλεύσης.

Η Μάλτα όμως δείχνει κάτι τελείως διαφορετικό. Δείχνει συνδεδεμένες κοινότητες, ενωμένες με θαλάσσιες διαδρομές σε όλη τη Μεσόγειο, αιώνες πριν φτάσει η γεωργία στην περιοχή.

Όπως έγραψαν η Scerri και ο συν-συγγραφέας James Blinkhorn: «Όλα αυτά υποδηλώνουν ότι ίσως κοιτάμε ένα άγνωστο μέχρι σήμερα δίκτυο θαλάσσιων συνδέσεων που σηματοδοτεί την αρχή του συνδεδεμένου κόσμου που γνωρίζουμε σήμερα.»

Και αυτό μας αφήνει με ένα συναρπαστικό ερώτημα: Αν μπορούσαν να φτάσουν στη Μάλτα, πού αλλού πήγαν αυτοί οι κυνηγοί-συλλέκτες;

Η γνώμη μου

Αυτή η ανακάλυψη με κάνει να αναρωτιέμαι πόσες άλλες «αδύνατες» ιστορίες κρύβονται μπροστά στα μάτια μας. Πάντα υποθέταμε ότι η τεχνολογική πρόοδος — η γεωργία, η ναυσιπλοΐα, η μεταλλουργία — έκανε δυνατή την εξερεύνηση και τη μετανάστευση. Αλλά αυτή είναι απόδειξη ότι οι αρχαίοι άνθρωποι ήταν πολύ πιο ικανοί και τολμηροί απ' ό,τι τους αναγνωρίζαμε.

Μάλλον πρέπει να σταματήσουμε να υποθέτουμε τι δεν μπορούσαν να κάνουν οι πρόγονοί μας. Κάθε φορά που σκάβουμε λίγο βαθύτερα, φαίνεται ότι έκαναν πράγματα που θεωρούσαμε αδύνατα.

Την επόμενη φορά που κάποιος σου πει ότι οι αρχαίοι ήταν «πρωτόγονοι», στείλτον να διαβάσει για τη Μάλτα. Αποδεικνύεται ότι οι άνθρωποι είναι εξαιρετικοί εδώ και πάρα πολύ καιρό.