Τα ζώα ήταν εδώ πολύ πριν τα καταλάβουμε;

Κάτισε για αυτό.

Οι επιστήμονες ίσως κάνανε τελείως λάθος υπολογισμούς για το πότε εμφανίστηκαν τα πρώτα ζώα στον πλανήτη. Και εννοώ τραγικά λάθος.

Ξέρω, ξέρω — λατρεύουμε το απολιθωματικό αρχείο. Είναι τόσο ωραία η ιστορία που μας λέει. Τα πρώτα ζώα εμφανίζονται περίπου πριν 574 εκατομμύρια χρόνια, αιωρούνταν σαν περίεργες ζελατινώδεις μάζες στον πυθμένα της θάλασσας. Κλασική αρχή.

Αλλά τι γίνεται αν τα ζώα σέρνονταν πολύ νωρίτερα; Όπως, 200 εκατομμύρια χρόνια νωρίτερα;

Αυτό υποστηρίζει μια ομάδα ερευνητών από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου — και ειλικρινά; Τα στοιχεία είναι αρκετά πειστικά.

Το μυστήριο των χαμένων απολιθωμάτων

Υπάρχει κάτι στην παλαιοντολογία που δεν το συζητάμε αρκετά: η εύρεση απολιθωμάτων είναι δύσκολη. Παραδόξως δύσκολη.

Όταν πεθαίνει ένα ζώο, πρέπει να προσγειωθεί ακριβώς στο σωστό σημείο, κάτω από τις σωστές συνθήκες, για να αφήσει έστω κάποιο ίχνος. Κι αν είσαι μαλακόσωμο πλάσμα χωρίς κόκαλα ή κελύφη; Καλύτερα να μην ελπίζεις. Πιθανότατα δεν θα μπεις καν στο αρχείο.

Αυτό ονομάζουν οι επιστήμονες «προκατάληψη διατήρησης» — η ιδέα ότι τα απολιθώματα που βρίσκουμε δεν αντιπροσωπεύουν απαραίτητα αυτό που πραγματικά υπήρχε. Αντιπροσωπεύουν αυτό που είχε την τύχη (ή τη δομική προνομιοκρατία) να επιβιώσει.

Τα αρχαιότερα γνωστά απολιθώματα ζώων προέρχονται από την Εδιακάρεια περίοδο, πριν περίπου 635 εκατομμύρια χρόνια. Πριν από αυτή, οι ωκεανοί φαίνονταν γεμάτοι από... φύκια και πρωτόζωα. Απλά πράγματα.

Αλλά εδώ αρχίζει το ενδιαφέρον. Χημικά ίχνη που ονομάζονται βιοδείκτες — ουσιαστικά μοριακά αποτυπώματα που αφήνουν πίσω τους αρχαίοι βράχοι — υποδηλώνουν ότι τα σφουγγάρια υπήρχαν τουλάχιστον 75 εκατομμύρια χρόνια πριν εμφανιστούν τα πρώτα απολιθώματα ζώων.

Σφουγγάρια. Τα απλούστερα ζώα που ζουν σήμερα. Χωρίς νεύρα, χωρίς μύες, χωρίς όργανα. Απλά... κύτταρα που συνεργάζονται. Κι όμως, κάπως άφησαν χημικά στοιχεία της ύπαρξής τους πριν από τους πιο εντυπωσιακούς συγγενείς τους που άφησαν κόκαλα ή αποτυπώματα.

Τι συμβαίνει λοιπόν;

Το πρόβλημα του Γουένγκαν

Ορισμένοι επιστήμονες υποστήριξαν ότι τα ζώα σίγουρα δεν υπήρχαν πριν από περίπου 590 εκατομμύρια χρόνια. Τα στοιχεία τους; Ένα διάσημο απολιθωματικό κοίτασμα στην Κίνα που ονομάζεται Βιότα του Γουένγκαν, εξαιρετικά καλά διατηρημένο, που δεν περιέχει καθόλου ζώα.

«Αν υπήρχαν ζώα», είναι η λογική, «αυτό το κοίτασμα θα τα είχε αποτυπώσει».

Φαίνεται λογικό με την πρώτη ματιά. Αλλά ο Ross Anderson και η ομάδα του αποφάσισαν να ελέγξουν αυτή τη λογική μελετώντας ένα άλλο κοίτασμα — τη Βιότα του Κχεσήν στη Μογγολία — που είναι περίπου 40 εκατομμύρια χρόνια νεότερο από το Γουένγκαν.

Το αποτέλεσμα; Επίσης χωρίς απολιθώματα ζώων.

Αλλά εδώ είναι η παγίδα: γνωρίζουμε ότι τα ζώα σίγουρα υπήρχαν εκείνη την περίοδο, επειδή έχουμε βρει τα απολιθώματά τους αλλού.

Τι μας λέει αυτό;

Ότι ένα κοίτασμα μπορεί να μην καταγράψει ζώα ακόμα κι όταν αυτά υπήρχαν σίγουρα.

Αν το Κχεσήν μπορεί να «χάσει» ζώα που γνωρίζουμε ότι υπήρχαν, τότε και το Γουένγκαν μπορεί να τα έχασε. Η λογική ότι «δεν υπάρχουν ζώα στο κοίτασμα σημαίνει δεν υπήρχαν ζώα στον κόσμο» απλά... καταρρέει.

Μοριακά ρολόγια και αρχαία χρονολόγηση

Όταν τα απολιθώματα δεν μπορούν να απαντήσουν στην ερώτηση, οι επιστήμονες στρέφονται στη γενετική.

Η ανάλυση μοριακού ρολογιού λειτουργεί έτσι: οι γενετικές μεταλλάξεις συσσωρεύονται με περίπου προβλέψιμους ρυθμούς με την πάροδο του χρόνου. Συγκρίνοντας τις γενετικές διαφορές μεταξύ ζωντανών ειδών, οι ερευνητές μπορούν να εκτιμήσουν πότε οι πρόγονοί τους αποκλίθηκαν.

Χρησιμοποιώντας αυτή την προσέγγιση, η ομάδα του Anderson υπολόγισε ότι τα ζώα πρέπει να εμφανίστηκαν κάποια στιγμή μεταξύ 700 και 800 εκατομμυρίων χρόνια πριν.

Αυτό είναι πριν από τις διάσημες χιονοκαλύψεις της Γης — όταν ο πλανήτης μας ήταν καλυμμένος με πάγο από πόλο σε πόλο. Ή ακριβώς κατά τη διάρκεια αυτών των ακραίων κλιματικών γεγονότων.

Που είναι εξαιρετικά συναρπαστικό, ειλικρινά. Φαντάσου ζώα να εξελίσσονται σε μια περίοδο που η Γη ήταν ουσιαστικά μια τεράστια χιονόμπαλα. Πώς να ήταν άραγε εκείνα τα πρώτα πλάσματα;

Δεν ξέρουμε. Γιατί δεν τα έχουμε βρει. Και ίσως να μην τα βρούμε ποτέ, ανάλογα με το πόσο καλά διατήρησαν εκείνα τα συγκεκριμένα πετρώματα οτιδήποτε.

Γιατί έχει σημασία

Αυτό που με συγκλονίζει περισσότερο σε αυτή την έρευνα: μας υπενθυμίζει ότι η απουσία αποδείξεων δεν είναι απόδειξη απουσίας.

Τείνουμε να πιστεύουμε ότι η επιστήμη έχει όλες τις απαντήσεις, ή τουλάχιστον βρίσκεται σε ξεκάθαρη πορεία προς αυτές. Αλλά μερικές φορές οι ερωτήσεις είναι πιο δύσκολες από τις απαντήσεις, και πρέπει να si готовы να παραδεχτούμε ότι η εικόνα είναι πιο περίπλοκη από ό,τι υποδηλώνουν τα τρέχοντα στοιχεία.

Ίσως τα ζώα πειραματίζονταν με την πολυκυτтарική ζωή εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια πριν αφήσουν τα πρώτα μόνιμα ίχνη τους στο απολιθωματικό αρχείο. Ίσως οι ρίζες του δικού μας είδους φτάνουν πιο πίσω από ό,τι φανταζόμασταν ποτέ.

Ή ίσως νέες ανακαλύψεις ανατρέψουν εντελώς αυτή την υπόθεση. Έτσι λειτουργεί η επιστήμη — προχωρά μέσα από αμφισβήτηση, έλεγχο και περιστασιακή συνειδητοποίηση ότι κάναμε λάθος.

Είτε έτσι είτε αλλιώς, νομίζω ότι υπάρχει κάτι όμορφο σε αυτή την αβεβαιότητα. Μοιραζόμαστε κοινή καταγωγή με εκείνα τα αρχαία σφουγγάρια. Κάπου στο DNA μας, ίσως υπάρχουν αντηχείες πλασμάτων που έζησαν στην εποχή της Γης-χιονόμπαλας, επιβιώνοντας με τρόπους που μπορούμε δύσκολα να φανταστούμε.

Την επόμενη φορά που θα πλύνεις το πρόσωπό σου με σφουγγάρι, ίσως να θέλεις να σταματήσεις μια στιγμή και να εκτιμήσεις ότι οι ταπεινοί συγγενείς σου ίσως ήταν τα πρώτα ζώα της Γης — και τα κατάφεραν πολύ νωρίτερα από ό,τι είχαμε αποδείξεις.