Το πράγμα που αλλάζει τα πάντα στο γκαζόν σου

Ξέρεις αυτό το παράξενο κίτρινο πράγμα που μοιάζει με σφουγγάρι στον κήπο σου; Κάθε φορά που το έβλεπα, σκεφτόμουν "φτου, ακόμα ένας μύκητας". Μέχρι που έπεσα σε κάποια ερευνητικά άρθρα και τώρα δεν μπορώ να σταματήσω να το σκέφτομαι.

Αυτά τα κίτρινα, ζελατινώδη πλάσματα δεν είναι μύκητες. Είναι βλεννομύκητες (slime molds) και υπάρχουν παντού — στα δάση, στους κήπους, κάτω από σαπισμένα ξύλα. Μοιάζουν με κάτι που ξεκόλλησε από ταινία επιστημονικής φαντασίας. Μόνο που, σύμφωνα με κάποια πολύ ενδιαφέρουσα έρευνα, μπορεί να έχουν συνείδηση. Ναι, συνείδηση. Δηλαδή, κάτι που μοιάζει με υποκειμενική εμπειρία.

Ας δούμε γιατί αυτό είναι τόσο συναρπαστικό.

Το "Blob"

Το Physarum polycephalum — το επιστημονικό όνομα για έναν από τους πιο διάσημους βλεννομύκητες — δεν έχει εγκέφαλο, νεύρα, τίποτα που να μοιάζει έστω και μακρινά με νευρικό σύστημα. Είναι απλώς ένα σύνολο από μεμονωμένα κύτταρα που ενώνονται σε μια τεράστια μάζα με πολλούς πυρήνες να επιπλέουν μέσα της.

Απλό, σωστά; Ε, λοιπόν, εδώ αρχίζει το περίεργο.

Οι ερευνητές έχουν δει αυτές τις μάζες να λύνουν μαθηματικά προβλήματα, να περνούν μέσα από λαβυρίνθους για να βρουν τροφή, ακόμα και να σπρώχνονται μέσα από έντονο μπλε φως — κάτι που τα ενοχλεί τρομερά — επειδή ήταν αρκετά πεινασμένα για να φτάσουν το νόστιμο φαγητό από την άλλη πλευρά. Χρησιμοποιούν ρυθμικές συσπάσεις, σαν καρδιακό παλμό, για να μετακινούν τμήματα του εαυτού τους μέχρι να βρουν αυτό που ψάχνουν.

Χωρίς εγκέφαλο. Χωρίς νευρώνες. Απλά... Blob-ness.

Η Θεωρία που Αναποδογυρίζει τα Πάντα

Στη δεκαετία του '90 εμφανίστηκε μια θεωρία με τίτλο "Η Κυτταρική Βάση της Συνείδησης" και είναι αρκετά ριζοσπαστική. Υποστηρίζει ότι η ζωή και η νοητική ικανότητα είναι ουσιαστικά το ίδιο πράγμα. Όχι μόνο η πολύπλοκη ζωή όπως τα δελφίνια, οι σκύλοι και οι άνθρωποι — αλλά ΟΛΟΙ οι ζωντανοί οργανισμοί, ακόμα και τα πιο μικροσκοπικά βακτήρια.

Σύμφωνα με αυτή την οπτική, τα βακτήρια κάνουν κάτι που μοιάζει πολύ με μάθηση. Δημιουργούν μνήμες. Παίρνουν αποφάσεις. Κάποια δείχνουν ακόμα και μια πρωτόγονη μορφή αλtruισμού, όπου μεμονωμένα κύτταρα θυσιάζονται για να επιβιώσουν τα υπόλοιπα της ομάδας.

Και τα βακτήρια έχουν ένα ακόμα τρικ: μιλάνε μεταξύ τους. Τα θαλάσσια βακτήρια που παράγουν βιοφωταύγεια, για παράδειγμα, εκπέμπουν μόρια που τους λένε πότε υπάρχουν αρκετά γύρω τους ώστε να φωτίσουν όλα μαζί. Είναι σαν ένα μικροσκοπικό βακτηριακό συμβούλιο που αποφασίζει ότι ήρθε η ώρα για οικογενειακή φωτογραφία.

Πώς Θα Ένιωθε Κάτι Τέτοιο;

Εδώ είναι το σημείο που με συναρπάζει πραγματικά. Οι ερευνητές πιστεύουν ότι αν αυτοί οι οργανισμοί έχουν συνείδηση, αυτό που βιώνουν θα είναι εντελώς διαφορετικό από εμάς.

Η δική μας συνείδηση μοιάζει με ολόκληρη ταινία — υπάρχει ένα "εγώ" που παρακολουθεί τα πάντα, παίρνει αποφάσεις, νιώθει συναισθήματα. Αλλά για έναν βλεννομύκητα ή ένα βακτήριο; Η δική τους εκδοχή συνείδησης θα είναι περισσότερο σαν διαίσθηση. Έλξη προς τα καλά πράγματα. Απospαση από τα κακά. Χωρίς εσωτερικό διάλογο. Χωρίς αίσθηση ενός "εγώ" που παρακολουθεί τον εαυτό του να παίρνει αποφάσεις.

Συνείδηση χωρίς αυτογνωσία. Και ειλικρινά, δεν ξέρω αν αυτό την κάνει πιο ή λιγότερο εντυπωσιακή.

Γιατί Πρέπει να Σε Απασχολεί;

Ξέρω, ακούγεται σαν κάτι που αφορά μόνο ακαδημαϊκά περιοδικά σε σκονισμένα ράφια. Αλλά νομίζω ότι αφορά όλους μας:

Πρώτον, ανατρέπει όσα νομίζαμε για την προέλευση της συνείδησης. Πάντα υποθέταμε ότι χρειάζεσαι πολυπλοκότητα — έναν μεγάλο εγκέφαλο με δισεκατομμύρια νευρώνες να εκπέμπουν. Αλλά αν οι βλεννομύκητες μπορούν να λύνουν προβλήματα και να δείχνουν σκόπιμη συμπεριφορά, ίσως η συνείδηση να είναι πιο βασική από ό,τι πιστεύαμε.

Δεύτερον, σε κάνει να αναρωτιέσαι πού περνάει η γραμμή ανάμεσα στο "ζωντανό" και το "μη ζωντανό". Είναι ένας βλεννομύκητας απλά μια μηχανή χωρίς μυαλό, ή υπάρχει κάτι που είναι να είσαι βλεννομύκητας; Δεν ξέρω πώς να απαντήσω, και αυτό με συγκινεί.

Τρίτον, με κάνει να κοιτάζω αυτό το κίτρινο πράγμα στο γκαζόν και να σκέφτομαι: "Τι σκέφτεσαι, μικρέ; Τι σημαίνει για σένα όλο αυτό;"

Ίσως η απάντηση να είναι "όχι και πολλά". Αλλά ίσως — και εδώ είναι το σημείο που με κρατάει ξύπνιο τη νύχτα — ίσως να είναι περισσότερα από ό,τι μπορούμε να φανταστούμε.

Οπότε την επόμενη φορά που θα δεις ένα από αυτά τα μυστηριώδη πλάσματα, ίσως να του χαμογελάσεις με σεβασμό. Μπορεί να κοιτάζεις κάτι που, με τον δικό του παράξενο τρόπο, έχει επίγνωση.