Luisteren naar een waterwereld

Even dit laten bezinken: op 124 lichtjaar afstand, ergens in het sterrenbeeld Leeuw, draait een planeet die K2-18b heet. Een planeet die waarschijnlijk helemaal bedekt is met oceaan. Een waterwereld, omringd door een dikke atmosfeer vol koolstofdioxide en methaan. Zoiets dus waar wetenschappers even voor achterover leunen en denken: "Wacht even, dát is interessant."

En onlangs besloot een team onderzoekers iets te doen wat ik altijd al een beetje geweldig heb gevonden — ze richtten twee van de krachtigste radiotelescopen op aarde op deze waterwereld en stelden één simpele vraag: is er daar iemand?

Het korte antwoord? Waarschijnlijk niet. Maar eerlijk? De weg naar dat antwoord is een stuk boeiender dan het antwoord zelf.

Wat houdt "luisteren naar de ruimte" eigenlijk in?

Wat ik zo leuk vind aan dit verhaal: het gaat niet om wetenschappers die even met hun toverstok zwaaien. Het echte werk van "luisteren naar aliens" is een stuk ingewikkelder.

Het team gebruikte de Karl G. Jansky Very Large Array in New Mexico (ja, zo heet ie echt, en ja, het klinkt cooler dan het is) en de MeerKAT-radiotelescoop in Zuid-Afrika. Die twee reuzen laten samenwerken op hetzelfde doelwit? Dat is blijkbaar zeldzaam. Stel je voor als twee topmusici plotseling samen een nummer willen spelen — alleen al die coördinatie is een prestatie op zich.

Hier komt het: radiotelescopen vangen voortdurend ontzettend veel ruis op. Elke telefoonlader, elke satelliet, elk willekeurig elektrisch apparaat op aarde schreeuwt de atmosfeer in, en al die rommel komt terecht in de data. Dus de eerste taak is niet het vinden van aliens — het is het bouwen van een ontzettend goed filter.

De onderzoekers gebruikten twee verschillende softwaresystemen om de data automatisch op te ruimen. Daarna passen ze maar liefst vijf aparte screeningsmethodes toe om te jagen op alles wat interessant zou kunnen zijn. Elke filter zocht naar een ander aanwijzing dat een signaal van K2-18b kwam en niet van, zeg, iemands garagedeur.

De Doppler-truc

Dit is mijn favoriete deel. Een van de screeningsmethodes maakte gebruik van het dopplereffect. Weet je hoe een ambulance sirene hoger klinkt als ie naar je toe rijdt en lager als ie wegrijdt? Dat is het dopplereffect in actie.

Nou, hetzelfde gebeurt met radiosignalen uit de ruimte. Terwijl K2-18b om zijn ster draait en de aarde door de ruimte beweegt, rekken de signalen een beetje uit of worden ze samengeperst. Vertoont een signaal geen van die kenmerkende verschuivingen? Dan komt het vrijwel zeker van de aarde. Sorry, kleine groene (of welke kleur dan ook) vriendjes.

Wat ze vonden (en vooral: wat niet)

Na al dat filteren, na het verwerken van miljoenen potentiële signalen, kwamen ze met lege handen. Null technosignaturen. Geen smalband radiosignalen die eruitzagen als iets van een technologische beschaving.

Maar hierom ben ik niet teleurgesteld — en jij ook niet, hoop ik.

Ten eerste leerden ze iets waardevols. De observaties stelden echte grenzen aan hoe krachtig een zender op K2-18b zou kunnen zijn. Als er daar iemand een radiostation runt, dan straalt het in elk geval niet meer uit dan de oude Arecibo-radarinstallatie in Puerto Rico ooit deed. Dat is nuttige informatie.

Belangrijker: het hele systeem werkte. De geautomatiseerde dataverwerking ging succesvol om met een absurd grote hoeveelheid signalen. We hebben het over miljoenen detecties die volledig onpraktisch zouden zijn om met de hand na te kijken. Dat is precies de infrastructuur die we nodig hebben als we willen blijven zoeken.

Waarom dit nog steeds belangrijk is

Ik hoor je denken: "Ze zochten op een planeet naar aliens en vonden niets. Joepie?" Maar luister even.

Zo werkt wetenschap eigenlijk. Je formuleert een hypothese, ontwerpt een zorgvuldig experiment, voert het strikt uit, en je krijgt een antwoord — zelfs als dat antwoord "hier niet" of "niet op die manier" luidt. Elke "nee" verkleint de zoektocht. Elke mislukte observatie leert ons iets over waar we daarna moeten kijken.

En eerlijk? Het feit dat we dit überhaupt doen maakt me onredelijk blij. We hebben telescopen gebouwd, wetenschappers opgeleid, software ontwikkeld en observatoria op twee continenten gecoördineerd — allemaal om het universum te vragen of er iemand luistert. Dat is prachtig, of het antwoord nu ja of nee is.

Dus voorlopig blijft K2-18b een van de meest intrigerende plekken die we kennen. Een waterwereld met de juiste atmosfeer, in de bewoonbare zone van zijn ster. Misschien heeft het leven. Misschien niet. Maar we blijven luisteren — en dat is best bijzonder.