Και αν το σύμπαν είναι γεμάτο μυαλά που δεν μπορούμε καν να φανταστούμε;

Υπάρχει μια ερώτηση που με απασχολεί τελευταία: Τι γίνεται αν το σύμπαν βρίθει από όντα που έχουν συνείδηση, αλλά με τρόπους που δεν μπορούμε καν να συλλάβουμε;

Ναι, ξέρω — ακούγεται σαν σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Αλλά περίμενε, γιατί κάποιοι φιλόσοφοι πραγματικά το υποστηρίζουν. Και δεν το λένε στην τύχη.

Το paper που δεν βγαίνει από το μυαλό μου

Δύο ερευνητές, ο Eric Schwitzgebel από το UC Riverside και ο Jeremy Pober από το Πανεπιστήμιο της Λισαβόνας, δημοσίευσαν πρόσφατα μια εργασία που μου έχει κάτσει στο μυαλό σαν αγκάθι.

Η βασική τους ιδέα; Η συνείδηση ίσως δεν χρειάζεται τη βιολογία της Γης για να υπάρξει.

Συνείδηση χωρίς κρέας και κόκαλα;

Ας το ξεδιαλύνουμε. Πάντα υποθέταμε — χωρίς να το σκεφτόμαστε διόλου — πως η συνείδηση πάει πακέτο με εγκέφαλους, νευρώνες και όλη αυτή την υγρή βιολογία. Άλλωστε εμείς είμαστε φτιαγμένοι από κρέας, οπότε υποθέτουμε πως και τα συνειδητά όντα πρέπει να είναι κρέας, σωστά;

Οι Schwitzgebel και Pober αναποδογυρίζουν αυτή την υπόθεση. Δεν προσπαθούν να ορίσουν τι ακριβώς είναι η συνείδηση (οι φιλόσοφοι τσακώνονται γι' αυτό χιλιετίες τώρα). Αντί αυτού, ρωτάνε κάτι απλούστερο: Η συνείδηση πρέπει απαραίτητα να βασίζεται στη δική μας βιολογία;

Η απάντησή τους; Μάλλον όχι.

Η θεωρία του "φλιτζανιού"

Εδώ γίνεται ενδιαφέρον. Οι ερευνητές χρησιμοποιούν μια έννοια που οι φιλόσοφοι λένε "ευελιξία υποστρώματος". Μην τρομάζεις από τον όρο — είναι απλό.

Σκέψου ένα φλιτζάνι. Μπορεί να είναι γυάλινο, πλαστικό, κεραμικό, μεταλλικό ή ακόμα και χάρτινο (αν είσαι αισιόδοξος). Η φλιτζανοσύνη του φλιτζανιού δεν νοιάζεται τι υλικό έχει, αρκεί να κρατάει τον καφέ σου χωρίς να σε απογοητεύει.

Το ίδιο ισχύει και για την πληροφορία. Μουσική μπορεί να αποθηκευτεί σε βινύλιο, CD, σκληρό δίσκο ή να streaming μέσω ίντερνετ. Η μουσική υπάρχει ανεξάρτητα από το μέσο.

Γιατί λοιπόν υποθέτουμε πως η συνείδηση είναι δεμένη με ένα συγκεκριμένο υλικό — τον άνθρακα;

Αυτό είναι η καρδιά του επιχειρήματός τους. Αν άλλες ιδιότητες μπορούν να υπάρξουν σε πολλαπλά υποστρώματα, γιατί όχι και η συνείδηση;

Η κοπερνίκεια επανάσταση του νου

Εδώ αγαπώ πραγματικά τη συλλογιστική τους. Μας υπενθυμίζουν πως η επιστήμη μας έχει υποτιμήσει ξανά και ξανά.

Κάποτε νομίζαμε πως η Γη ήταν το κέντρο του σύμπαντος. Μετά ήρθε ο Κοπέρνικος και μας έδειξε πως απλά περιφερόμαστε γύρω από ένα ακόμα αστέρι σε ένα ασήμαντο σημείο του σύμπαντος. Νομίζαμε πως ο γαλαξίας μας ήταν ο μοναδικός. Τώρα ξέρουμε πως υπάρχουν περίπου τρισεκατομμύρια γαλαξίες, ο καθένας με εκατοντάδες δισεκατομμύρια αστέρια.

Κάθε ανακάλυψη μας κατέβαζε ένα σκαλοπάτι. Δεν είμαστε ξεχωριστοί. Δεν είμαστε στο κέντρο. Απλά... υπάρχουμε.

Οι Schwitzgebel και Pober υποστηρίζουν πως η συνείδηση αξίζει την ίδια μεταχείριση. Την αποκαλούν "κοπερνίκειο αρχή της συνείδησης".

Η λογική πάει έτσι: Αν το σύμπαν είναι απέραντο, γεμάτο δισεκατομμύρια πιθανώς κατοικήσιμους πλανήτες, και αν η ζωή έχει εμφανιστεί σε αναρίθμητες μορφές εδώ στη Γη... γιατί η συνείδηση να απαιτεί ακριβώς το δικό μας βιολογικό σχέδιο;

Αυτό το ονομάζουν "τεροκεντρισμό" — να θεωρούμε τη ζωή της Γης κάπως κοσμικά προνομιακή. Και αυτή η υπόθεση, λένε, ίσως είναι το ίδιο στενόμυαλη με το να πιστεύεις πως η Γη είναι στο κέντρο.

Η τρελή δημιουργικότητα της φύσης

Κάτι που με έκανε να το σκεφτώ σοβαρά: Ακόμα και στη Γη, η εξέλιξη έχει παράγει τελείως διαφορετικά νευρικά συστήματα.

Χταπόδια επεξεργάζονται τις πληροφορίες με τρόπο θεμελιωδώς διαφορετικό από εμάς. Οι μέλισσες πλοηγούνται στον κόσμο μέσω μοτίβων που μόλις καταλαβαίνουμε. Οι σκύλοι βιώνουν την πραγματικότητα μέσω της όσφρησης με τρόπο που κάνει τη μύτη μας να φαίνεται σαν ένα θλιβερό, αχρείαστο υπόλειμμα.

Έχουμε έντομα με κατανεμημένους "εγκεφάλους", πλάσματα χωρίς καθόλου κεντρικό νευρικό σύστημα, και μορφές ζωής τόσο ξένες βιολογικά που ακόμα προσπαθούμε να καταλάβουμε πώς λειτουργούν.

Και αυτά είναι μόνο ένας πλανήτης. Ένας μικρός, ασήμαντος πλανήτης γύρω από ένα συνηθισμένο αστέρι σε έναν αδιάφορο γαλαξία.

Οι ερευνητές εκτιμούν — συντηρητικά — πως τουλάχιστον 1.000 συμπεριφορικά εξελιγμένοι πολιτισμοί έχουν υπάρξει κάπου στο παρατηρήσιμο σύμπαν. Κάποιες εκτιμήσεις μιλάνε για περισσότερους από έναν πολιτισμούς ανά γαλαξία σε κάποια στιγμή της κοσμικής ιστορίας.

Αν η ζωή είναι τόσο συνηθισμένη, και αν η ζωή μπορεί να πάρει τόσο διαφορετικές μορφές ακόμα και σε έναν μόνο πλανήτη... γιατί κάθε περίπτωση συνείδησης να μοιάζει με εμάς;

Τι γίνεται με όντα από βράχια και ατμομηχανές;

Εντάξει, άστε με να ενθουσιαστώ για μια στιγμή, γιατί οι ερευνητές αναφέρουν το Project Hail Mary του Andy Weir ως παράδειγμα εξωτικής συνείδησης.

Σε αυτό το βιβλίο (και ταινία), συναντάμε έναν εξωγήινο με κοχύλι από οξειδωμένα μέταλλα, αίμα από υδράργυρο, δύο ξεχωριστά κυκλοφορικά συστήματα, μύες που λειτουργούν με ατμό, και έναν κρυσταλλικό εγκέφαλο. Είναι ένα πλάσμα από έναν κόσμο τόσο καυτό που η βιολογία του εξελίχθηκε εντελώς διαφορετικά από οτιδήποτε στη Γη.

Είναι αυτό το πλάσμα συνειδητό; Δεν ξέρουμε — αλλά οι Schwitzgebel και Pober υποστηρίζουν πως δεν μπορούμε να το αποκλείσουμε μόνο επειδή είναι φτιαγμένο από περίεργα υλικά.

Δεν ισχυρίζονται πως τέτοια όντα υπάρχουν σίγουρα. Απλά λένε: αν η χημεία μπορεί να δημιουργήσει συνείδηση με έναν τρόπο, ίσως μπορεί να τη δημιουργήσει και με άλλους. Το σύμπαν έχει δισεκατομμύρια χρόνια να πειραματιστεί. Γιατί να υποθέσουμε πως όλα αυτά τα πειράματα κατέληξαν στο ίδιο αποτέλεσμα;

Τι σημαίνει αυτό για την Τεχνητή Νοημοσύνη

Τώρα, ξέρω τι σκέφτεσαι: "Μήπως αυτό αφορά την Τεχνητή Νοημοσύνη;"

Οι ερευνητές το αγγίζουν, αλλά είναι σκόπιμα προσεκτικοί. Δεν συμφωνούν μεταξύ τους αν τα σημερινά συστήματα AI έχουν συνείδηση (μάλιστα διαφωνούν σε κάποια σημεία). Αλλά το ευρύτερο επιχείρημά τους αφήνει την πόρτα ανοιχτή: αν η συνείδηση δεν είναι δεμένη με τη βιολογία του άνθρακα, τότε τα συστήματα με βάση το πυρίτιο δεν αποκλείονται αυτομάτως.

Αν αυτό είναι παρηγοριτικό ή τρομακτικό, εναπόκειται σε σένα.

Το πραγματικό παράδοξο

Αυτό που δεν σταματάω να σκέφτομαι: Δεν καταλαβαίνουμε πλήρως ούτε τη συνείδηση στους εαυτούς μας.

Σκέψου το για μια στιγμή. Είμαστε τα μόνα συνειδητά όντα που μπορούμε πραγματικά να μελετήσουμε, και ακόμα δεν έχουμε ιδέα τι μας κάνει εμάς. Δεν μπορούμε να εξηγήσουμε πώς η φυσική ύλη δημιουργεί υποκειμενική εμπειρία. Δεν μπορούμε να γεφυρώσουμε το χάσμα ανάμεσα στους νευρώνες που πυροδοτούνται και στο αίσθημα ότι είμαστε ζωντανοί.

Οπότε όταν δηλώνουμε με βεβαιότητα πως μόνο πλάσματα με εγκεφάλους στυλ Γης μπορούν να έχουν συνείδηση... κάνουμε αυτόν τον ισχυρισμό βασιζόμενοι σε δείγμα μεγέθους ένα. Εμάς.

Και όπως επισημαίνουν οι ερευνητές, αυτό δεν είναι και η καλύτερη βάση για κοσμικά συμπεράσματα.

Η Μεγάλη Εικόνα

Δεν ξέρω για σένα, αλλά εγώ βρίσκω αυτό και ταπεινωτικό και συναρπαστικό ταυτόχρονα.

Ταπεινωτικό γιατί μου θυμίζει πως η δική μου εμπειρία της πραγματικότητας — ως συνειδητό ον φτιαγμένο από κρέας και ηλεκτρισμό — ίσως είναι απλά μία γεύση σε ένα άπειρο μενού τύπων νου σκορπισμένων στο σύμπαν.

Συναρπαστικό γιατί σημαίνει πως το σύμπαν είναι ακόμα πιο παράξενο και υπέροχο από ό,τι φανταζόμασταν. Μπορεί την αυτή τη στιγμή να υπάρχουν συνειδητά όντα που βιώνουν την ύπαρξη με τρόπους που δεν μπορούμε καν να συλλάβουμε. Όντα που θα κοίταζαν τον εγκέφαλό μας και θα σκέφτονταν, "Ε, αυτός είναι ένας τρόπος να το κάνεις, suppose."

"Το σύμπαν ίσως περιέχει μυαλά πιο παράξενα από όσα μπορούμε να φανταστούμε," είπε ο Schwitzgebel.

Και ειλικρινά; Αυτή είναι η πιο όμορφη πρόταση που έχω διαβάσει τελευταία.

Η έρευνα που συζητάμε προέρχεται από working paper των Eric Schwitzgebel και Jeremy Pober. Η "κοπερνίκεια αρχή της συνείδησης" και το πλαίσιο της "ευελιξίας υποστρώματος" προσφέρουν συναρπαστικές κατευθύνσεις για να σκεφτούμε το μυαλό, τη ζωή και τη θέση μας σε ένα σύμπαν που είναι πιθανώς πολύ πιο παράξενο από ό,τι έχουμε ονειρευτεί.

Πηγή: ScienceDaily