Τα μαθηματικά της δημοκρατίας: Γιατί οι «δίκαιες» εκλογές δεν υπάρχουν
Να κάτι που με κρατάει ξύπνιο τα βράδια: όσο έξυπνο κι αν είναι το εκλογικό σύστημα, οι απόλυτα «δίκαιες» εκλογές είναι μαθηματικά αδύνατες.
Ξέρω, ακούγεται σαν δήλωση κυνικού σχολιαστή. Αλλά δεν είναι άποψη. Είναι μαθηματικά. Πραγματικά, αποδεδειγμένα — δεν χωράει αμφισβήτηση.
Μια ομάδα ερευνητών από το Cambridge και την Κοπεγχάγη δημοσίευσε πρόσφατα ευρήματα που με έκαναν να κοιτάω το ταβάνι για ώρα.
Τα τρία πράγματα που θέλουμε — αλλά δεν γίνεται να τα έχουμε μαζί
Φαντάσου το ιδανικό εκλογικό σύστημα. Τι θα είχε;
- Τοπική εκπροσώπηση — αν η γειτονιά σου ψηφίσει κάποιον, αυτός μπαίνει στη Βουλή
- Εθνική ισοτιμία — οι συνολικές έδρες αντικατοπτρίζουν την πραγματική ψήφο
- Σταθερός αριθμός εδρών — η Βουλή έχει το ίδιο μέγεθος κάθε φορά
Λογικό, σωστά; Λοιπόν, η πονηρή λεπτομέρεια: και τα τρία μαζί δεν βγαίνουν πάντα.
Οι ερευνητές το απέδειξαν με αυτό που οι μαθηματικοί ονομάζουν «θεώρημα αδυνατότητας» — δηλαδή, δείχνουν ότι κάποια πράγματα απλά δεν συνυπάρχουν, όσο κι αν προσπαθήσεις.
Οι δανέζικες εκλογές που ταρακούνησαν τα πάντα
Όλα ξεκίνησαν μετά τις δανέζικες εκλογές του 2022. Και είναι μια ιστορία απίθανη.
Η Δανία χρησιμοποιεί ένα σύστημα αναλογικής εκπροσώπησης δύο επιπέδων. Η ιδέα: οι τοπικές έδρες πηγαίνουν στους τοπικούς νικητές, αλλά στη συνέχεια προστίθενται «εξισορροπητικές έδρες» για να διασφαλιστεί η αναλογικότητα.
Το 2022, η Δανία είχε 40 εξισορροπητικές έδρες στη διάθεσή της. Το πρόβλημα: όσο περισσότερα κόμματα μπαίνουν στο παιχνίδι, τόσες περισσότερες τέτοιες έδρες χρειάζεσαι. Η Δανία ξέμεινε από περιθώριο.
«Το τελικό αποτέλεσμα ήταν ότι οι Σοσιαλδημοκράτες πήραν μία έδρα παραπάνω από όση αντιστοιχούσε στις ψήφους τους», εξήγησε ο Δρ. Frederik Ravn Klausen από το Cambridge. «Φυσικά, σε σύγκριση με το Ηνωμένο Βασίλειο είναι ψίχουλο. Αλλά σε ένα δύο-επίπεδο σύστημα, αυτό δεν έπρεπε να συμβεί καθόλου. Το δράμα είναι ότι αυτή η μία έδρα κρίνοντας το αποτέλεσμα.»
Μία έδρα. Μία έδρα έκρινε αν θα κυβερνήσει η αριστερά ή η δεξιά. Και αυτή η έδρα δεν θα έπρεπε να υπάρχει — σύμφωνα με τους ίδιους τους κανόνες του συστήματος.
Τι κάνουν οι χώρες με αυτό;
Εδώ γίνεται ενδιαφέρον — και λίγο θλιβερό.
Η Γερμανία είδε το κοινοβούλιό της να φουσκώνει από 598 σε 736 έδρες, προσθέτοντας συνεχώς εξισορροπητικές έδρες για να κρατήσει την ισοτιμία. Τεράστια αύξηση! Έτσι, το 2023 άλλαξαν το σύστημα — αλλά το τίμημα ήταν να χαθεί η εγγύηση ότι οι τοπικοί νικητές μπαίνουν σίγουρα στη Βουλή.
Η Σουηδία έκανε παρόμοια ανταλλαγή.
Εν τω μεταξύ, το Ηνωμένο Βασίλειο επέλεξε να θυσιάσει την αναλογικότητα. Με το «πρώτος στον προορισμό», η τοπική εκπροσώπηση μετράει περισσότερο. Αν αυτό σημαίνει ότι η κατανομή των εδρών δεν θυμίζει σε τίποτα την πραγματική ψήφο... αυτό θεωρείται αποδεκτό.
Οι εκλογές του 2024 ήταν χαρακτηριστικό παράδειγμα. Το Εργατικό κόμμα κέρδισε το 63% των εδρών με μόλις 33,7% των ψήφων. Δεν είναι τυπογραφικό λάθος. Αυτή είναι η δημοκρατία — μια χαρά.
Γιατί έχει σημασία τώρα περισσότερο από ποτέ
Αυτές οι μαθηματικές εντάσεις υπήρχαν πάντα. Αλλά ιστορικά, οι περισσότερες χώρες είχαν δύο-τρία μεγάλα κόμματα, οπότε τα προβλήματα έμεναν κρυμμένα.
Σήμερα; Ο πολιτικός κατακερματισμός είναι παντού. Περισσότερα κόμματα σημαίνει περισσότεροι ψηφοφόροι με περισσότερες επιλογές, που σημαίνει ότι το χάσμα ανάμεσα στους τρεις στόχους διευρύνεται.
Τα μαθηματικά δεν νοιάζονται για τις πολιτικές σου απόψεις. Δεν νοιάζονται αν είσαι υπέρ της αναλογικής ή της τοπικής εκπροσώπησης. ** einfach.**
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να τα παρατήσουμε. Οι ίδιοι οι ερευνητές λένε ότι οι χώρες μπορούν να διαχειρίζονται αυτές τις ανταλλαγές πιο σκεπτικά. Μπορούμε να διαλέξουμε ποιες υποχωρήσεις μας βολεύουν — ακόμα κι αν δεν μπορούμε να τις εξαλείψουμε εντελώς.
Σημαίνει όμως ότι πρέπει να si ειλικρινείς για το τι ζητάμε όταν απαιτούμε «δίκαιες» εκλογές. Γιατί μαθηματικά μιλώντας; Αυτή η λέξη δεν σημαίνει αυτό που νομίζουμε.
Μερικές φορές το πιο σημαντικό πράγμα που μπορούμε να μάθουμε είναι τι δεν μπορούμε να έχουμε. Και εδώ έχουμε την απόδειξη — από τους ίδιους τους μαθηματικούς.