Ένα λογοτεχνικό εκπληκτικό σε αρχαίο τάφο
Πρέπει να ομολογήσω — όταν διάβασα για αυτή την ανακάλυψη, χρειάστηκε να το διαβάσω δύο φορές για να πιστέψω ότι δεν κάνω λάθος.
Αρχαιολόγοι στον αρχαιολογικό χώρο της Οξύρρυγχος στην Αίγυπτο βρήκαν ένα κομμάτι παπύρου με απόσπασμα από την Ιλιάδα του Ομήρου, τοποθετημένο πάνω στην κοιλιά μιας μούμιας της ρωμαϊκής περιόδου. Η μούμια χρονολογείται περίπου 1.600 χρόνια πίσω. Και εδώ είναι το τρελό: δεν ήταν τυχαίο ή κάτι που προστέθηκε αργότερα. Ο πάπυρος τοποθετήθηκε εκεί σκόπιμα, ως μέρος του τελετουργικού μουμιοποίησης.
Μέχρι τώρα, όποτε οι ερευνητές έβρισκαν ελληνικά κείμενα σε αιγυπτιακούς τάφους, ήταν πάντα μαγικά ή τελετουργικά — προστατευτικές γοητείες ή ξόρκια. Αλλά αυτό; Αυτός είναι ο Όμηρος. Ο Όμηρος. Ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς της δυτικής λογοτεχνίας.
Τι έχει τόσο ιδιαίτερο ο Κατάλογος των Πλοίων;
Το συγκεκριμένο απόσπασμα προέρχεται από τον «Κατάλογο των Πλοίων» στο Βιβλίο ΙΙ της Ιλιάδας. Αν δεν είσαι εξοικειωμένος με την ελληνική μυθολογία (δεν κρίνω!), αυτό είναι το σημείο όπου ο Όμηρος απαριθμεί όλους τους Έλληνες πολεμιστές και τα πλοία τους καθώς ετοιμάζονται να αποπλεύσουν για την Τροία. Είναι ουσιαστικά ένα αρχαίο μητρώο ηρώων — και θεωρείται ένα από τα πιο διάσημα αποσπάσματα της δυτικής λογοτεχνίας για πάνω από δύο χιλιάδες χρόνια.
Το γεγονός ότι κάποιος επέλεξε αυτό το συγκεκριμένο κείμενο να συμπεριλάβει σε μια ταφή είναι πραγματικά συγκλονιστικό. Ο καθηγητής Ιγνάσι-Ξαβιέ Αντιέγο, που διευθύνει το έργο της Οξύρρυγχος, το είπε τέλεια: ενώ ο χώρος έχει αποδώσει αναρίθμητα ελληνικά χαρτιά με το πέρασμα των ετών, η εύρεση ενός λογοτεχνικού έργου σε νεκρικό πλαίσιο είναι πραγματικά πρωτοφανής.
Οξύρρυγχος: Ένας Θησαυρός που Συνεχίζει να Αποκαλύπτεται
Τώρα, αν αναρωτιέσαι «πού ακριβώς βρίσκεται αυτός ο τόπος;», επίτρεψέ μου να σε ενημερώσω. Η Οξύρρυγχος ήταν μία από τις σημαντικότερες πόλεις της ελληνο-ρωμαϊκής Αιγύπτου, περίπου 190 χιλιόμετρα νότια του Καΐρου. Έχει γίνει θρύλος ανάμεσα στους αρχαιολόγους και τους ιστορικούς επειδή το ξηρό αιγυπτιακό κλίμα έχει διατηρήσει χιλιάδες αρχαία έγγραφα σε πάπυρο.
Η αρχαιολογική αποστολή του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης εκεί λειτουργεί από το 1992 — πάνω από τρεις δεκαετίες προσεκτικής ανασκαφικής εργασίας! Και συνεχίζουν να βρίσκουν αξιοσημείωτα πράγματα. Η τελευταία αυτή ανακάλυψη προήλθε από τον Τάφο 65 στον Τομέα 22 της νεκρόπολης στην Αλ Μπαχνάσα, τη σύγχρονη πόλη που βρίσκεται πάνω από την αρχαία Οξύρρυγχο.
Η ομάδα αποκάλυψε ένα ολόκληρο νεκρικό συγκρότημα με τρεις λίθινους ταφικούς θαλάμους, διακοσμημένες ξύλινες σαρκοφάγους και — δυστυχώς — σημάδια παλαιότερης λεηλασίας που είχαν καταστρέψει κάποια αντικείμενα. Αλλά ε, βρήκαν αυτόν τον απίστευτο πάπυρο, οπότε δεν χάθηκαν όλα στους λωποδύτες.
Γιατί Έχει Σημασία;
Εδώ είναι που ο εσωτερικός μου ιστορικός ενθουσιάζεται πραγματικά. Αυτή η ανακάλυψη αμφισβητεί τις υποθέσεις μας για το πώς αλληλεπιδρούσαν διαφορετικοί πολιτισμοί στην αρχαιότητα. Ξέραμε ότι Έλληνες και Αιγύπτιοι ζούσαν μαζί σε πόλεις όπως η Οξύρρυγχος, αλλά η εύρεση του έργου του Ομήρου ενσωματωμένου στις αιγυπτιακές ταφικές πρακτικές υποδηλώνει κάτι βαθύτερο — μια πραγματική εκτίμηση για την ελληνική λογοτεχνία που πήγαινε πέρα από την καθημερινή χρήση.
Οι άνθρωποι που θάφτηκαν με αυτά τα κείμενα ήταν Έλληνες; Αιγύπτιοι; Μικτού καταγωγής; Μήπως απλά αγαπούσαν την ποίηση του Ομήρου τόσο πολύ που την ήθελαν μαζί τους στη μεταθανάτια ζωή; Πιθανότατα δεν θα μάθουμε ποτέ με βεβαιότητα, αλλά δεν είναι υπέροχο να αναρωτιόμαστε;
Με κάνει επίσης να σκέφτομαι πώς συμπεριφερόμαστε σήμερα με τα βιβλία και τη λογοτεχνία. Τοποθετούμε λουλούδια στους τάφους, μερικές φορές αγαπημένα αντικείμενα, ίσως φωτογραφίες αγαπημένων προσώπων. Μήπως οι αρχαίοι Αιγύπτιοι έκαναν κάτι παρόμοιο — περικύκλωναν τους νεκρούς τους με τις λέξεις που είχαν τη μεγαλύτερη σημασία για αυτούς;
Τι Ακολουθεί;
Η ομάδα θα συνεχίσει αναμφίβολα να μελετά αυτόν τον πάπυρο και να αναζητά περισσότερα στοιχεία σε άλλους τάφους. Κάθε ανακάλυψη σαν κι αυτή προσθέτει ένα ακόμα κομμάτι στο παζλ της κατανόησης του πώς ζούσαν οι αρχαίοι άνθρωποι, τι πίστευαν και τι εκτιμούσαν.
Εν τω μεταξύ, νομίζω ότι όλοι μπορούμε να εκτιμήσουμε την καθαρή ποίηση του πράγματος: μία από τις αρχαιότερες ιστορίες που γράφτηκαν ποτέ, κρυμμένη στις επιδέσμους κάποιου που έζησε πάνω από χίλια χρόνια μετά τον Όμηρο. Οι λέξεις πραγματικά μας επιβιώνουν όλους.
Τι νομίζεις; Αλλάζει αυτή η ανακάλυψη τον τρόπο που βλέπεις τους αρχαίους πολιτισμούς; Θα ήθελα πολύ να ακούσω τις σκέψεις σου!