Ötzi's minuscuul reisgezelschap
Ken je Ötzi? Die bevroren man die in 1991 in de Ötztaler Alpen werd gevonden? Wetenschappers bestuderen hem al decennialang. Ik dacht eerlijk gezegd dat we zo'n beetje alles over deze 5.300 jaar oude mummie wisten.
Niets blijkt minder waar te zijn.
Onderzoekers publiceerden onlangs bevindingen in het tijdschrift Microbiome. En ik — iemand bij wie de ogen meestal dichtklappen zodra ik het woord "bacterie" hoor — werd er oprecht enthousiast van. Het gaat over organismen die al millennia lang samen met Ötzi meereizen. Niet als dode resten uit zijn tijd, maar als levende, ademende (oké, misschien niet ademende) micro-organismen.
Wat er in Ötzi's darmen leeft
Laten we beginnen met wat we in zijn buik aantroffen.
De onderzoekers gebruikten allerlei technieken om uit te zoeken welke micro-organismen er al zaten toen Ötzi nog leefde, en welke zich later hebben gevestigd. Ze bekeken ijs van zijn oppervlak, smeltwater in zijn lichaam, talloze uitstrijkjes en zelfs grondmonsters van de vindplaats.
Wat ze in zijn darmen en maaginhoud vonden was bijzonder: zijn oorspronkelijke darmmicrobioom. Dit microbieel community werd in 2019 voor het eerst gedocumenteerd, maar het nieuwe onderzoek bevestigt hoe bijzonder het is.
Ötzi's darmflora lijkt sterk op de weinige bekende microbioom van vroege menselijke populaties. Veel van deze bacteriën kom je zelden tegen bij moderne mensen uit geïndustrialiseerde samenlevingen. We hebben het over microben die mensen duizenden jaren geleden met zich meedroegen — vóór onze steriele levensstijl, bewerkte voeding en antibiotica.
Het voelt als het vinden van een levende foto van hoe menselijke spijsvertering eruitzag voordat de beschaving alles veranderde.
De gisten die bleven
Maar hier wordt het écht interessant.
De onderzoekers ontdekten koude-adaptieve gistsoorten die waarschijnlijk uit de gletsjer zelf komen. Deze kleine overlevers reizen al duizenden jaren met Ötzi mee — mogelijk sinds hij voor het eerst bevroor.
Hoe weten ze dat? Genetisch onderzoek toonde aan dat deze gisten verwant zijn aan stammen uit extreem koude gebieden, waaronder Antarctica. Deze verbinding ondersteunt het idee dat ze oorspronkelijk uit de gletsjer komen en nooit zijn vertrokken.
"We zien hier continuïteit," legt Frank Maixner uit, directeur van het Instituut voor Mummieonderzoek bij Eurac Research. "Deze gisten begeleiden Ötzi al tijdens zijn lange reis door de millennia."
En dan dit: ze vonden zowel zwaar afgebroken (oud) DNA als goed bewaard gebleven (modern) DNA van dezelfde organismen. Dit betekent dat deze micro-organismen niet zomaar biologische resten zijn. Ze bestaan nog steeds onder de huidige bewaaromstandigheden van de mummie, die bestaan uit min zes graden Celsius en hoge luchtvochtigheid.
Sommige overleven misschien zelfs in een slapende staat. Gewoon te wachten.
Een mummie die springlevend is
Wat me het meest raakte aan dit onderzoek: Sarhan, de hoofdauteur, verwoordde het perfect. Hij zei dat een mummiemicrobioom uniek is omdat je werkt met microben die ouder dan 5.000 jaar zijn én moderne microben die zijn geïntroduceerd na de ontdekking.
Maar er is meer. Dit onderzoek laat zien dat Ötzi niet als een dood relicq in dat museum staat. Hij is een "dynamisch biologisch systeem," aldus Maixner.
Laat dat even bezinken. We bewaren niet zomaar een lichaam. We bewaren een ecosysteem. Een klein, oud ecosysteem dat nog steeds volop in gesprek is met zichzelf.
De plot twist: wij hebben ze misschien gevoed
Hier komt een wending die even fascinerend als licht pijnlijk is voor ons mensen.
Drie van de vier gistsoorten hebben een bijzondere eigenschap: ze kunnen fenol afbreken. En raad eens waar fenol voor werd gebruikt na de ontdekking van Ötzi? Om schimmelgroei van het oppervlak van de mummie te verwijderen.
Dus in onze goedbedoelde pogingen om deze oude schat te bewaren, hebben we mogelijk per ongeluk een buffet gecreëerd voor deze gisten. De organismen hebben misschien decennialang onze conserveringsbehandelingen als voedselbron gebruikt.
Oeps.
Waarom dit verder gaat dan "cool"
Afgezien van de pure verwondering over het ontdekken van levende organismen die duizenden jaren oud zijn, heeft dit onderzoek ook serieuze praktische toepassingen.
Om te beginnen helpt het wetenschappers begrijpen hoe gletsjermummies zo lang kunnen overleven. Conservatie-expert Marco Samadelli benadrukt dat "de omstandigheden waaronder gletsjermummies worden bewaard nog niet volledig begrepen zijn. Deze studie breidt onze kennis op dit gebied uit."
Maar er is meer. Deze koude-adaptieve micro-organismen kunnen functioneren bij temperaturen die veel andere soorten zouden vertragen of stoppen. Dat maakt ze ontzettend waardevol voor industriële processen die minder energie vereisen, waaronder fermentatie bij lage temperaturen.
Stel je voor dat je oude Antarctische gistverwanten gebruikt om producten duurzamer te maken. Sciencefiction? Niet meer.
Ötzi beschermen voor toekomstige generaties
Het Zuid-Tiroler Museum voor Archeologie houdt toezicht op de preservatie van Ötzi. Volgens directeur Elisabeth Vallazza zijn "de conservatieomstandigheden van de mummie tegenwoordig heel stabiel." Maar ze erkent ook dat "verder onderzoek en volledige conserveringsinspanningen zeker nodig zijn om hem voor nog veel meer generaties te behouden."
Het team blijft het microbioom van Ötzi monitoren, om ervoor te zorgen dat deze kleine metgezellen geen schade veroorzaken tijdens hun millennia-oude wake.
Afsluitend
Ik weet niet hoe het met jou zit, maar ik vind dit absoluut magisch. We denken bij Ötzi al snel aan een bevroren snapshot — een moment in de tijd, bewaard in ijs. Maar dit onderzoek onthult iets anders: Ötzi maakt deel uit van een levend verhaal, omringd door organismen die al evenlang reiziger zijn op deze bevroren journey als hij.
Deze minuscuul kleine gisten en bacteriën zijn niet zomaar passagiers. Het zijn metgezellen. En ze hebben ons nog veel meer te leren over overleving, preservatie en wat het eigenlijk betekent om "levend" te zijn.
De volgende keer dat je naar Ötzi kijkt achter dat glazen display, bedenk dan: hij is niet alleen. Hij is dat nooit geweest.