Jahondagi eng katta zarracha tezlatgichidagi olimlar olam haqidagi 50 yillik bilimimizda yoriq topishga yaqin qolishdi. Hali aniq dalil yo‘q, lekin so‘nggi o‘n yilliklarda yangi fizikani topishga bunchalik yaqinlashmagan edik.
Yoshi kattalashgani bilan xotira xiralashib, miya sekin ishlay boshlaydi deb o‘ylaysizmi? Aslida buni orqaga qaytarish mumkin ekan. Olimlar ikki marta burunga purkaladigan dori sinab ko‘rishgan. Bu vosita qarilikdan zarar ko‘rgan miyani tiklashga yordam berayotganga o‘xshaydi. Natijalar neyrologiyada katta qiziqish uyg‘otmoqda.
2017 yilda olimlar eng qadimgi mikroskopik hayvonlarni topgan deb o‘ylashgan. Lekin yangi texnologiyali boshqa guruh qayta tekshirib ko‘rdi. Ma’lum bo‘ldiki, hammasi o‘ylagandek mayda hayvonlar izi emas ekan.
Ispaniya portida cho‘kib ketgan 17-asr kemasi topildi. Arxeologlar uni suv ostidan ko‘targanlarida, kemada butun Yevropadan olib kelingan qonunga xilof tovarlar borligini aniqladilar. Bu topilma o‘sha davrdagi savdo tarixi rasmiy kitoblarda yozilganidan ancha murakkab va noqonuniy bo‘lganini ko‘rsatmoqda.
Yangi tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, tuman ichida tirik bakteriyalar ko‘p. Ular havoni ifloslantiruvchi moddalarni yeydi va bulutlar ichida ko‘payadi. Bu fantastika emas, haqiqat. Ehtimol, bu bakteriyalar havoni tozalashda yordam berayotgandir.
Olimlar quyosh tizimidagi sayyoralarning katta qismi qayerdan kelganini aniqlashdi. Ma’lum bo‘lishicha, Yupiterning yonida milliardlab yillar oldin aylanib yurgan “sayyora yasovchi” joy bo‘lgan. Tadqiqotchilar kompyuter modellarini meteorit ma’lumotlari bilan solishtirib, quyosh tizimining dastlabki davrida bunchalik ko‘p turli xil toshbo‘laklar qanday hosil bo‘lgani sirini ochishdi.
Olimlar 70 yildan beri yechimini topa olmay kelgan kosmik sirni ochishdi. Kosmosdagi tartibsiz va kuchli plazma qanday qilib katta va tartibli magnit maydonlar hosil qilishi aniqlandi. Bu sirni yechishga juda kuchli kompyuter simulyatsiyalari yordam berdi.
Psyche kosmik kemasi hozirgina Marsning tortishish kuchidan foydalanib, yoqilg‘isiz tezlik oldi. Bu hiyla nafaqat energiya tejadi, balki olimlarga minglab surat va ma’lumot ham berdi. Ular endi asosiy missiyaga yaxshiroq tayyorgarlik ko‘rishadi.
USC olimlari Altsgeymer kasalligini kuchaytiruvchi bir ferment topishgan. Bu ferment ayniqsa ma’lum bir genetik xavfga ega odamlarda faol bo‘lishi mumkin. Yaxshisi shundaki, ular bu fermentni boshqa muhim jarayonlarga zarar bermasdan bostiradigan bir necha birikmalarni ham sinab ko‘rishgan.
Yaxshi xabar bor: loviya va to‘fu faqat moda ovqat emas, ular yuqori qon bosimi bilan kurashishda kuchli vosita bo‘lishi mumkin. Katta tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, o‘simlik oqsillarini yetarli darajada iste‘mol qilish gipertoniya xavfini deyarli uchdan bir qismga kamaytiradi.
Hujayralar doimiy ravishda bo‘linib, DNKsini ko‘paytiradi. Lekin ba’zida jarayon buziladi va hujayra o‘zidan ikki barobar ko‘p genetik material olib qoladi. Olimlar yangi kashfiyot qilishdi: bu buzilish qanday sodir bo‘lishiga qarab, hujayra omon qolishi yoki o‘zini yo‘q qilishi mumkin. Bu kashfiyot saraton kasalligiga qarshi kurashda yangi yo‘nalish ochishi mumkin.
Odamlar ko‘pincha AI ishlarini tortib oladi deb qo‘rqishadi. Aslida esa AI emas, balki undan yaxshi foydalana oladigan odamlar boshqalarning o‘rnini egallashi mumkin. Finlyandiyada o‘tkazilgan yangi tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, kelajakda asosiy farq odamlar bilan mashinalar o‘rtasida emas, balki AI dan foydalanadiganlar bilan undan foydalanmaydiganlar o‘rtasida bo‘ladi.
Qirq yildan beri shifokorlar yurak xuruji bo‘lgan odamlarga beta-blokatorlarni avtomatik ravishda yozib berishadi. Ammo yangi katta tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, ko‘p bemorlar uchun bu dorilar hech qanday foyda bermaydi, hatto zarar ham qilishi mumkin, ayniqsa ayollarga.
Olimlar Ozempic kabi dori vositalari miyada qanday ishlayotganini aniqlashdi. Ma’lum bo‘lishicha, neyronlar avval o‘ylagandan ham murakkabroq ekan. Bu narsa dori ba’zilarga yaxshiroq ta’sir qilishini tushuntirishi mumkin.
Myanmarning qadimiy qatronida dinozavrlar davriga oid g‘alati hasharot topildi. Uning oyoqlari oddiy emas, balki katta qisqichli qisqichlar edi. Bu topilma olimlarni hayratda qoldirdi. Chunki tabiat bir xil g‘alati yechimlarni bir necha marta o‘ylab topishi mumkin ekan.
Olimlar 380 million yil oldin yashagan baliqning qoldig‘ini zamonaviy texnologiya yordamida batafsil o‘rganishga muvaffaq bo‘lishdi. Tadqiqot natijalari ajdodlarimiz suvdan quruqlikka qanday o‘tganini tushunishga yordam berishi mumkin. Bu baliq ham baliq, ham yangi muhitga moslashgan jonzot bo‘lib chiqdi.
Galapagos orollari yaqinidagi chuqurliklarda tadqiqotchilar golf to‘pi kattaligida ko‘k rangli sakkizoyoq topishdi. Hech kim bunday tur haqida avval bilmagan. Faqat bitta namunasi bor edi, shuning uchun odatdagi usullar bilan aniqlay olmadilar. Buning o‘rniga, uni kesmasdan ichini ko‘rishga imkon beruvchi zamonaviy texnologiyadan foydalandilar.
Qiziqarli bir narsa topildi: og‘zingizdagi bakteriyalar lavlagi sharbatining qon bosimini tushirishiga yordam berishi mumkin. Yangi tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, bu tabiiy vosita yoshga qarab turlicha ishlaydi va uning ishlash mexanizmi juda qiziq.
Olimlar tanadagi saraton bilan kurashuvchi hujayralarni kuchaytirishning yangi usulini topishdi. Bu usul DNKni o‘zgartirmaydi. Natijada saraton davolash avvalgisiga qaraganda arzonroq, tezroq va xavfsizroq bo‘lishi mumkin.
Jigaringizda yangi oqsil topildi. Bu oqsil qondagi xolesterinni nazorat qiladi. Olimlar shu kashfiyot orqali yurak va jigardagi kasalliklarni yangicha davolash mumkin deb hisoblashmoqda. Endi faqat eski dorilarga bog‘liq bo‘lmay qolamiz.